BRUKSEL, 30 Tetor 2026 — Pas dekadash integrimi dhe lëvizjeje të lirë, Zona Schengen po përballet me goditjet më të mëdha historike. Masat e përkohshme të kontrollit kufitar, të konceptuara fillimisht si përjashtime të jashtëzakonshme, po shndërrohen në një praktikë të zakonishtme për shumë shtete anëtare të Bashkimit Evropian, duke vënë në pikëpyetje njërën nga arritjet kryesore të projektit evropian.

Përplasja e fundit mes Spanjës dhe Italisë në korrik të këtij viti — ku Italia rivendosi kontrollet ajrore e detare me Spanjën pas një fluksi prej 72 mijë tentativash kalimi në enklavën e Ceutas — përfundoi më 23 tetor, por shërbeu si një tjetër paralajmërim për cenueshmërinë e sistemit.

Sot, hapësira Schengen përfshin 29 shtete dhe rreth 460 milionë qytetarë, ku çdo ditë 3.5 milionë persona kalojnë kufijtë e brendshëm. Megjithatë, korniza e krijuar që nga Marrëveshja e Schengenit e vitit 1985 ka pësuar ndryshime të thella nën presionin e krizave të njëpasnjëshme.

Retrospektiva e kufizimeve dhe shtyllat kryesore të situatës aktuale përmblidhen si më poshtë:

Kuadri ligjor dhe afatet: Kodi i Kufijve Schengen (i ndryshuar në vitin 2024) lejon rivendosjen e kontrolleve si masë të fundit ndaj kërcënimeve serioze. Për rreziqe të paparashikueshme (si sulmet terroriste), afati maksimal është tre muaj, ndërsa për kërcënime të vazhdueshme ose ngjarje të parashikueshme, kontrollet mund të zgjaten deri në tre vjet. Komisioni Evropian njoftohet zyrtarisht, por nuk ka kompetencë ligjore për ta bllokuar vendimin.

Kthesa e vitit 2015 dhe pandemia: Nga viti 2006 deri në 2014, kontrollet u vendosën vetëm 35 herë në të gjithë Evropën (kryesisht për samite apo aktivitete sportive). Fluksi i azilkërkuesve në vitin 2015, sulmet terroriste në Paris e Bruksel dhe më pas pandemia e COVID-19 rritën drastikisht njoftimet për mbyllje kufijsh. Nga viti 2022 deri në vitin 2025 janë regjistruar 165 njoftime, ku kohëzgjatja mesatare e kontrolleve është rritur nga 80 në 140 ditë.

Franca dhe Gjermania në krye të kufizimeve: Franca mban kontrolle të vazhdueshme në kufij që nga sulmet e vitit 2015. Gjermania, e cila rivendosi kontrollet me Austrinë në vitin 2015, i ka shtrirë ato në të gjithë kufijtë e saj tokësorë në vitin 2024, me një afat të parashikuar deri në mars 2027. Kjo masë i ka kushtuar buxhetit gjerman 194.7 milionë euro shpenzime shtesë nga shtatori 2024 deri në qershor 2026, ndërsa sindikatat e policisë gjermane e kanë cilësuar efektivitetin e tyre si joproporcional.

Aksi Italian dhe rruga e Ballkanit: Italia mban të bllokuar kufirin me Slloveninë që prej tetorit 2023 për të frenuar rrugën ballkanike të migracionit. Edhe pse janë ndaluar rreth 12 mijë emigrantë në situatë të parregullt dhe janë kryer 711 arrestime, investigimet mediatike vlerësojnë se shpenzimet shtesë kanë kaluar 20 milionë euro, pa sjellë ndryshim të dukshëm në numrin e trafikantëve të kapur.

Rritja e buxhetit të Frontex-it: Pavarësisht hyrjes në fuqi të Paktit të ri Evropian për Migracionin dhe Azilin dhe rritjes së buxhetit të agjencisë kufitare Frontex — nga 143 milionë euro në vitin 2015 në mbi 1.2 miliardë euro në vitin 2026 — thirrjet e Komisionit Evropian për heqjen e kontrolleve të brendshme po ndeshen me rezistencën e qeverive kombëtare.