Këngëtarja britanike me origjinë shqiptare drejtoi një bisedë me shkrimtaren e njohur Zadie Smith në Festivalin e Letërsisë në Londër. Diskutimi u përqendrua te pabarazia sociale, emigracioni dhe përplasjet kulturore në Britani.

Shkrimtarja Zadie Smith ka thënë se pabarazia i ka bërë përplasjet kulturore të duken “ekzistenciale”, duke shtuar se është bërë “e natyrshme të shohësh majtas dhe të mendosh: ‘Kush dreqin je ti?’”.

Në një intervistë me Dua Lipën, në kuadër të festivalit të letërsisë në Londër, në Southbank Centre, Smith argumentoi se rënia e sistemit “të jashtëzakonshëm, historik” të mirëqenies sociale në Britani ka sjellë ndarje më të mëdha.

Të dyja diskutuan për romanin e parë të Smith, White Teeth, botuar në vitin 2000, ngjarjet e të cilit zhvillohen kryesisht gjatë tri dekadave të fundit të shekullit XX.

E pyetur nga Lipa se si kanë ndryshuar qëndrimet ndaj multikulturalizmit që nga vitet ’80 dhe ’90, si dhe për vijën aktuale të ndarjes në politikën britanike lidhur me emigracionin, Smith vuri në dukje rritjen e pabarazisë dhe papunësisë.

“Kur jeton në një banesë që është, në thelb, e mirë, kur lëndohesh e di se mund të shkosh në spital dhe të marrësh të njëjtin trajtim si fëmija i pasur që jeton pak më tutje, atëherë dallimet me të tjerët bëhen interesante, ndonjëherë të bezdisshme, por jo ekzistenciale”, tha shkrimtarja.

“Tani janë ekzistenciale. Kur nuk gjen dot punë, kur nuk ka banesa, kur shkollat po shemben, kur spitalet po shemben, atëherë gjithçka të duket ekzistenciale.”

White Teeth rrëfen historitë e tri familjeve – Jones, Iqbal dhe Chalfen – dhe zhvillohet në Kilburn dhe Willesden, në veriperëndim të Londrës, ku Smith u rrit. Shkrimtarja vlerësoi arsimin publik që mori, duke thënë se ai i ka shërbyer “jashtëzakonisht mirë” gjatë gjithë jetës.

“Unë mund të flas me këdo. Fëmijët e familjeve të pasura që jetojnë në kodër? Jo edhe aq.”

“Tani, kur sheh lagjen time, të njëjtat shkolla, të njëjtat rrethana, gjithçka është më e vështirë, të gjithë janë më të varfër, të gjithë po përballen me më shumë vështirësi”, vijoi ajo. “Bëhet shumë, shumë e natyrshme të shohësh majtas dhe të mendosh: ‘Kush dreqin je ti?’ Kjo është një çështje ekonomike dhe strukturore.”

Smith nxiti krijimin e “një nostalgjie për të majtën”. Ndonëse “nuk i dëshiron politikat LGBTQ+ të viteve ’80 dhe nuk i dëshiron paragjykimet racore” të paraqitura në White Teeth, ajo shtroi pyetjen nëse njerëzit i duan ende shërbimet shëndetësore, shkollat dhe arsimin e asaj kohe.

“Mendoj se po. Prandaj, bëhet fjalë për të parë pas dhe për të kuptuar se çfarë kishte vlerë. Për mua, ajo që kishte vlerë ishte një demokraci sociale që funksiononte në thelb dhe që mund të funksionojë sërish, nëse njerëzit do të kujdeseshin për të, do ta dëshironin dhe do të besonin se mund të rikthehej.”

Duke folur për procesin e shkrimit të White Teeth, të cilin e nisi kur ishte 21 vjeçe dhe e botoi në moshën 24-vjeçare, Smith tha se e përfundoi romanin e vlerësuar nga kritika pas ndarjes nga partneri dhe kthimit për të jetuar sërish në shtëpinë e së ëmës.

“Të gjithë të tjerët kishin dalë nëpër klube, ndërsa unë isha, dreqi e mori, e bllokuar në atë dhomë duke përfunduar një roman”, tha ajo.

Por Shën Valentini po afrohej dhe “të gjitha shoqet e mia thoshin: ‘Duhet të dalim, duhet të gjejmë ndonjë djalë’”.

Ajo përfundoi romanin më 14 shkurt dhe më pas “fjalë për fjalë vrapoi drejt e në klub”. Për këtë arsye, fundi i romanit është “një kaos”, tha ajo, duke shtuar se kjo është “arsyeja pse të rinjtë nuk duhet të shkruajnë romane”.

Pas White Teeth, Smith ka shkruar pesë romane: The Autograph Man, On Beauty, NW, Swing Time dhe The Fraud, si dhe tregime të shkurtra e vepra joletrare. Libri i saj më i fundit është përmbledhja me ese Dead and Alive.

Lipa dhe Smith diskutuan gjithashtu për përballjen me kritikat ndaj veprave të tyre. Lipa tha se “të mësuarit për të jetuar me vlerësimet – qofshin të këqija apo të mira” ishte “një nga gjërat më të vështira me të cilat më është dashur të mësohem”.

Smith tha se kritika letrare është “absolutisht thelbësore”, sepse “ndihmon në zhvillimin e shijes”.

“Jam shumë e interesuar për kritikën”, shtoi Smith. “Edhe nëse bëhet fjalë për një recension negativ për mua, nëse është shkruar mirë, nëse është inteligjent… madje më pëlqejnë shumë edhe kritikat shkatërruese.”

Festivali i letërsisë në Londër do të vijojë deri më 1 nëntor, me pjesëmarrjen e folësve të përzgjedhur nga Lipa, mes tyre Patti Smith, Malorie Blackman dhe Hisham Matar.

Lipa drejton një klub leximi, Service95, përmes të cilit interviston autorë çdo muaj.

Romancierja Zadie Smith gjatë intervistës me Dua Lipën në festivalin e letërsisë në Londër, në Southbank Centre. Foto: Pete Woodhead/PA