Turistët që vizitojnë vendet nordike, si Danimarkën, Suedinë, Norvegjinë, Islandën apo Finlandën, përballen me një telash të pazakontë: Ata nuk gjejnë si të përdorin fjalën të lutem që sidomos në anglisht, por edhe plot gjuhë të tjera, është në majë të gjuhës për shumëkënd.

Kjo sepse përkthimi i një fjale kaq të zakonshme sa “të lutem” ose “ju lutem” mund të rezultojë më i ndërlikuar nga sa pritet. Arsyeja është se në disa prej gjuhëve nordike nuk ekziston një fjalë e vetme universale që të përdoret në të gjitha situatat pikërisht si “please” në anglisht apo “të lutem” në shqip.

Kjo, megjithatë, nuk do të thotë se mirësjellja mungon. Përkundrazi, ajo shprehet në mënyra të tjera.

Gjuhëtarët dhe njohësit e kulturës nordike e lidhin këtë veçori me stilin më të drejtpërdrejtë të komunikimit dhe me karakterin tradicionalisht egalitar të shoqërive skandinave. E thënë thjesht, nordikët nuk humbin kohë me qoka, mirësjellje të tepruar dhe deri diku shtirje. Mjafton të kërkosh diçka me mirësjellje apo buzëqeshje dhe nuk ka nevojë t’u lutesh gjithë kohës njerëzve.

“Efikasiteti vlerësohet këtu dhe komunikimi është përgjithësisht i drejtpërdrejtë”, shpjegon mësuesja e gjuhës daneze Daniela Hummelgren.

Në vend që mirësjellja të mbështetet te një fjalë e vetme, ajo përcillet përmes mënyrës se si formulohet kërkesa, tonit të zërit dhe kontekstit në të cilin zhvillohet biseda.

Edhe Dr. James Puchowski nga Muzeu Norvegjez i Kulturës së Shkruar, thotë se kërkimi i një përkthimi fjalë për fjalë mund të jetë pikënisja e gabuar. Në kulturën nordike, respekti nuk shprehet domosdoshmërisht përmes formulimeve formale ose titujve, por përmes mënyrës së komunikimit.

Nuk ka zonja dhe zotërinj!

Veç fjalës të lutem, nordikët kanë shmangur dhe qokën tjetër, atë të të quajturi një personi, zonjë apo zotëri.

Përdorimi relativisht i kufizuar i formave tradicionale si “Herr” apo “Frue”, të barasvlershme me “Zotëri” dhe “Zonjë”, lidhet me kulturën e barazisë sociale që karakterizon shumë prej vendeve skandinave.

Në këtë kontekst përmendet shpesh edhe “Ligji i Jante-s”, ose Janteloven, një koncept kulturor që, në formën e tij më të përgjithshme, nënvizon idenë se askush nuk duhet ta vendosë veten mbi të tjerët. Ky mentalitet ka ndikuar edhe në mënyrën më pak formale të komunikimit të përditshëm.

“Gjuha është më shumë sesa fjalë. Ka të bëjë edhe me mënyrën se si e paraqit një ide”, thekson Puchowski.

Të porositësh një kafe pa u lutur

Po si porositet me mirësjellje në një kafene apo restorant nordik? Në Danimarkë mund të përdoren struktura pyetëse si “må jeg bede om”, që përafërsisht do të thotë “a mund të kërkoj…”. Në vend të një “ju lutem” të vendosur automatikisht në fund të çdo kërkese, përdoren formulime të buta dhe pyetëse.

Në Suedi, Norvegji dhe Danimarkë është gjithashtu shumë e zakonshme që kërkesa ose porosia të shoqërohet me një “faleminderit”: “tack” në suedisht, “tak” në danisht dhe “takk” në norvegjisht. Në finlandisht përdoret “kiitos”.

Krahas fjalëve, rol të rëndësishëm luajnë intonacioni, kontakti me sy dhe mënyra miqësore e të folurit.

Kështu, një kërkesë që për një shqiptar mund të duket e drejtpërdrejtë apo sikur “i mungon” fjala “të lutem”, për një danez, suedez, finlandez apo norvegjez mund të jetë krejtësisht normale dhe e sjellshme.

Pra, ideja se nordikët “nuk kanë fjalë për të lutem” është një thjeshtim. Më saktë do të ishte të thuhej se në disa gjuhë nordike nuk ekziston një ekuivalent i vetëm që përdoret në çdo rast. Mirësjellja është aty, por shprehet ndryshe.

A është e vërtetë që në gjuhët nordike nuk ekziston fjala “të lutem”? Ja çfarë fshihet pas këtij miti

Në rrjetet sociale qarkullon shpesh pretendimi se në gjuhët nordike nuk ekziston fjala “të lutem”. Ideja duket e çuditshme, sidomos për shqiptarët, pasi “të lutem” është një nga shprehjet më të zakonshme të mirësjelljes në komunikimin e përditshëm. Por e vërteta është më interesante: nuk është se popujt nordikë nuk dinë të thonë “të lutem”; në disa prej gjuhëve të tyre thjesht nuk ekziston një fjalë e vetme që përdoret në çdo situatë njësoj si “please” në anglisht.

Shembulli më i njohur është suedishtja. Suedezët mund të përdorin fjalën “snälla”, e cila në shumë raste përkthehet si “të lutem”. Megjithatë, ajo nuk përdoret domosdoshmërisht sa herë që bëhet një kërkesë. Në varësi të situatës, “snälla” mund të tingëllojë edhe më emocionale, afërsisht si “aman, të lutem”.

Në një situatë të zakonshme, një suedez mund të thotë thjesht "Kan du hjälpa mig?", që do të thotë “A mund të më ndihmosh?”. Për një folës të shqipes ose anglishtes, mungesa e një “të lutem” në fund mund të duket disi e drejtpërdrejtë. Por për suedezin, vetë mënyra pyetëse e formulimit mund të jetë plotësisht e sjellshme.

Shpesh përdoret edhe “tack”, që do të thotë “faleminderit”. Për shembull, në situata ku në shqip do të thoshim “Një kafe, ju lutem”, në Suedi mund të dëgjosh një formulim që përfundon me “tack” – pra, fjalë për fjalë, “një kafe, faleminderit”.

Fenomeni nuk kufizohet vetëm te suedishtja. Në norvegjisht përdoret shprehja “vær så snill”, ndërsa në danisht mund të dëgjohen forma si “vær så venlig” ose “venligst”. Islandishtja ka “vinsamlegast”, një shprehje që mund të përdoret me kuptimin “ju lutem”. Edhe finlandishtja, megjithëse nuk i përket familjes së gjuhëve skandinave, ka mënyra të veta për të shprehur të njëjtën ide, si “ole hyvä” në kontekste të caktuara.

Pra, nordikët nuk kanë fjalë për të lutem” sepse ndryshon mënyra se si kultura të ndryshme e shpalosin mirësjelljen në komunikim.

Në shqip, anglisht, frëngjisht apo italisht jemi mësuar që një fjalë e veçantë si “të lutem”, “please”, “s’il vous plaît” apo “per favore” të shoqërojë drejtpërdrejt kërkesën. Në shoqërinë nordike, mirësjellja mund të shprehet më shumë përmes tonit, formulimit të pyetjes, distancës sociale dhe përdorimit të paekzagjeruar të “faleminderit”.

Kjo është edhe arsyeja pse një fjali që për një shqiptar mund të tingëllojë e prerë, e thatë dhe deri urdhëruese, për një suedez mund të jetë krejt normale dhe korrekte.

Në fund, historia e “mungesës së fjalës të lutem” tregon diçka më të gjerë: mirësjellja nuk funksionon njësoj në çdo gjuhë. Një kulturë mund ta shprehë atë me një fjalë të posaçme, ndërsa një tjetër me mënyrën se si ndërtohet e gjithë fjalia.

Prandaj përgjigjja është: jo, gjuhët nordike nuk janë pa një mënyrë për të thënë “të lutem”. Por në disa prej tyre, veçanërisht në suedisht, nuk ka një ekuivalent të vetëm që përdoret aq shpesh dhe në aq shumë situata sa “të lutem” në shqip apo “please” në anglisht.