Një investigim i agjencisë franceze të lajmeve AFP ngre shqetësime mbi situatën mjedisore në Elbasan, duke sjellë në vëmendje ndotjen industriale, mbetjet toksike, problemet me monitorimin e cilësisë së ajrit dhe çështjet e lidhura me menaxhimin e mbetjeve.

Sipas AFP-së, inspektorët mjedisorë zbuluan 318 tonë pluhur industrial toksik të depozituar prej muajsh në një fabrikë kromi të kompanisë AlbChrome. Pas konstatimit, aktiviteti i subjektit u mbyll përkohësisht.

Artikulli e përshkruan Elbasanin si një prej qyteteve industriale të Shqipërisë që vijon të përballet me pasojat e trashëgimisë së industrisë së rëndë, ndërsa ekspertë dhe banorë flasin për shqetësime lidhur me ndotjen e ajrit dhe tokës.

AFP sjell dëshmi të banorëve për problemet shëndetësore që ata i lidhin me ndotjen. Një prej tyre është Fatmira Serjani, e cila tregon se ka përjetuar probleme të rënda me frymëmarrjen gjatë një zjarri në një vendgrumbullim mbetjesh pranë Elbasanit.

Një tjetër banore, Lirie Curri, 61 vjeçe, nga Bradasheshi, i tha AFP-së se ndotja është bërë pjesë e përditshmërisë së komunitetit.

“Edhe dielli këtu është i zi si mushkëritë e mia”, citohet të ketë thënë ajo, duke përshkruar pluhurin që, sipas saj, mbulon dritaret, frutat dhe rrobat.

Sipas artikullit, ekspertë të mjedisit ngrenë shqetësime për përqendrimet e grimcave të imëta PM2.5 dhe ekspozimin e banorëve ndaj ndotësve industrialë. AFP thekson gjithashtu mungesën e një sistemi funksional dhe të vazhdueshëm të monitorimit të cilësisë së ajrit në vend.

Sipas të dhënave të cituara në artikull, pajisjet e monitorimit të dorëzuara Agjencisë Kombëtare të Mjedisit në vitin 2013 kanë mbetur jashtë përdorimit për vite për shkak të problemeve me mirëmbajtjen dhe financimin.

Inceneratorët dhe hetimet për korrupsion

Një pjesë e rëndësishme e investigimit i kushtohet edhe menaxhimit të mbetjeve dhe skandalit të inceneratorëve në Elbasan, Fier dhe Tiranë.

AFP shkruan se projektet janë shoqëruar me hetime për korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash. Në artikull përmenden edhe ish-zyrtarë të lartë të dënuar ose të përfshirë në procedime penale.

Sipas AFP-së, inceneratori i Elbasanit, i cili kushtoi rreth 26 milionë euro, funksionoi për një periudhë të shkurtër, ndërsa më pas mbetjet vijuan të grumbulloheshin pa u trajtuar.

Artikulli përmend edhe hetimet e SPAK lidhur me menaxhimin e mbetjeve dhe akuzat ndaj zyrtarëve e personave të përfshirë në skema të dyshuara korruptive.

Hetimi për mbetjet toksike

AFP ndalet gjithashtu te çështja e ngarkesës prej rreth 2,100 tonësh mbetje të dyshuara toksike, e cila u kthye nga Tajlanda në Shqipëri në vitin 2024.

Sipas artikullit, ngarkesa, e përbërë nga më shumë se 100 kontejnerë, ishte deklaruar si material i ligjshëm, ndërsa analizat laboratorike të cituara nga hetuesit kanë evidentuar praninë e mbetjeve të rrezikshme të lidhura me industrinë e çelikut në Elbasan.

Prokurorët kanë hetuar përfshirjen e personave në dogana dhe institucione mjedisore, ndërsa ndaj disa prej tyre janë lëshuar urdhërarreste.

Ndotja dhe sfida e integrimit në BE

Sipas AFP-së, problemet me menaxhimin e mbetjeve, ndotjen e ajrit dhe korrupsionin përbëjnë gjithashtu sfida për Shqipërinë në procesin e integrimit në Bashkimin Evropian.

Komisioni Evropian, i cituar nga AFP, e konsideron luftën kundër korrupsionit një element të rëndësishëm të procesit të anëtarësimit, ndërsa për Kapitullin 27 kërkohet përafrimi i standardeve shqiptare me ato të BE-së në fusha si menaxhimi i mbetjeve dhe cilësia e ajrit e ujit.

Investigimi sjell në vëmendje shqetësimet e banorëve dhe ekspertëve, ndërsa problematikat e ndotjes industriale dhe menaxhimit të mbetjeve vijojnë të mbeten një çështje e debatit publik në Elbasan.

Artikulli i plotë 

Inspektorët mjedisorë që nxituan në dy zjarre zbuluan 318 ton pluhur industrial toksik që ishte ruajtur për muaj të tërë në një fabrikë kromi, AlbChrome, pa kontrata transferimi për trajtimin apo asgjësimin e sigurt. Faqja, në pronësi të grupit turk Yildirim, u mbyll përkohësisht.

Ky është i fundit në një listë katastrofash që kanë goditur një nga qytetet industriale më të errëta në Evropë, të mbuluar vazhdimisht nga tym vdekjeprurës nga zjarre të ngjashme. Populli i Elbasanit ka qenë viktimë e krimeve mjedisore që nga koha kur Kina e Kryetarit Mao ndihmoi diktatorin komunist të Shqipërisë Enver Hoxha të ndërtonte kompleksin e gjerë "Çeliku i Partisë" me 500 fabrika në luginën e tyre pjellore në vitet 1970.

Qyteti i tretë më i madh i vendit është bërë gjithashtu simbol i korrupsionit që ka ndjekur tranzicionin e dhimbshëm të Shqipërisë drejt kapitalizmit, me shqiptarët që paguajnë me shëndetin e tyre për skandale të përsëritura. Një skemë djegieje për të ndihmuar në pastrimin e katastrofës ekologjike rezultoi të ishte një mashtrim i madh me miliona dollarë që përfshinte një incenerator "fantazmë" për kryeqytetin Tiranë që nuk u ndërtua kurrë. Tentakulat e saj shtriheshin në zemër të qeverisë shqiptare, me zyrtarë të lartë, përfshirë një ministër mjedisi, të burgosur për korrupsion. Ish-zëvendëskryeministri i vendit është në arrati. 

Djegësi i Elbasanit funksionoi vetëm për disa muaj, me mbeturina që grumbulloheshin pa u trajtuar. Zyrtarët e agjencisë së mjedisit akuzohen gjithashtu nga prokurorët kundër korrupsionit për përfshirje në trafikimin e mbetjeve toksike nga Elbasani.

Ëndrra e BE-së është në rrezik

Një zjarr që zgjati disa ditë në korrik 2025 në një deponi mbeturinash pranë shtëpive jashtë Elbasanit çoi në përqendrime të furanëve toksikë, dioksinave, metanit dhe komponimeve organike të paqëndrueshme "më shumë se shtatë herë" mbi kufijtë e sigurisë, tha Profesori Besnik Baraj nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë.

"Gati vdiqa nga një sulm i rëndë (astme)," tha Fatmira Serjani lokale, duke kujtuar "netët e tmerrshme dhe mëngjeset shkatërruese", zëri i saj duke u thyer ndërmjet frymëmarrjeve të inhalatorit. 

Mashtrimet e përsëritura dhe dështimet mjedisore mund të ngadalësojnë gjithashtu shpresat e Shqipërisë për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian në vitin 2030, paralajmërojnë analistët, me Malin e Zi fqinj që shihet se po kalon përpara. Komisionerja për Zgjerimin e BE-së, Marta Kos, ndezi alarmin këtë vit kur tha se "mund të kesh legjislacionin më të mirë për luftën kundër korrupsionit, por nëse nuk pranohet në vend, atëherë ke një problem tjetër." 

Kanceret dhe gazrat e dëmshëm

Në rastin e parë shqiptar të këtij lloji, Serjani me astmë po çon qytetin e Elbasanit dhe menaxherin e vendgrumbullimit Eco-Elb, ku shpërtheu zjarri i vitit 2025, në gjykatë për ndotjen e ajrit që shkaktoi. Avokati i saj Gentian Serjani tha se zjarri ishte "ndoshta i qëllimshëm" – një akuzë e shpeshtë për zjarret brenda dhe rreth kompleksit të vjetër të çelikut.

Menaxheri i deponisë, Leli Kaja, u arrestua të hënën për akuza korrupsioni, ndërsa prokurorët anti-korrupsion të SPAK pretenduan se ai u kap "në flagrancë" duke marrë ryshfet. Inxhinieri mjedisor dhe ish-këshilltari i Elbasanit, Ahmet Mehmeti, tha se disa fabrika në vend fikin filtrat në oxhaqet e tyre për të kursyer para, duke shtuar shtresa të reja pluhuri toksik në dy milionë tonë material të rrezikshëm të trashëguar nga epoka komuniste. 

Një ekip i AFP-së pa një oxhak që nxirrte tym të zi në vend, i cili në disa vende ngjan me një peizazh hënor të zi, në mars 2025. Por ndërsa një kameraman përgatiti një dron për ta parë më nga afër, tymi papritmas ndaloi.

"Mbetjet e ruajtura që nga epoka komuniste ose të prodhuara nga fabrikat aktuale përmbajnë krom, nikel dhe zink," tha Mehmeti. "Shkarkimet depërtojnë në ujë, rrjedhin në lumin afër që ujit tokat bujqësore, dhe përfundojnë në frutat dhe perimet në pjatat tona."

"Situata është serioze në fshatra si Balldre dhe Bradashesh pranë fabrikave që lëshojnë sasi të mëdha gazrash të dëmshëm në ajër," tha Anila Jance, profesoreshë e biokimisë në Universitetin e Shkencave Mjekësore në Tiranë.

"Treguesit e cilësisë së ajrit tregojnë përqendrime të larta të grimcave të imëta (PM2.5). Ekspozimi kronik ndaj PM2.5 lidhet ngushtë me një incidencë më të lartë të sëmundjeve kronike të frymëmarrjes, veçanërisht bronkitit kronik dhe sëmundjeve pulmonare obstruktive," shtoi ajo.

Në Bradashesh, mësuesja në pension Lirie Curri, 61 vjeçe, i tregoi AFP-së rëntgenët e mushkërive të dëmtuara.

"Edhe dielli këtu është i zi si mushkëritë e mia," tha ajo. "Është e padurueshme. Nuk mund të hapim dritaret, madje as portokallet në kopsht dhe rrobat që varen për t’u tharë janë mbuluar me pluhur të zi."

Ndotja nga oxhaqet është më e keqe natën, insistojnë vendasit, kur tymi nuk shihet qartë. Mbesa tetëvjeçare e Curri-t, Ermi, tha "të gjithë fëmijët kolliten" në lagjen e tyre. Dhe kur kapen nga një ftohje dhe fshijnë hundën me një pecetë, ajo "është e zezë", shtoi nëna e saj, Mirela Kabashi, një oficere policie në Elbasan.

Pa monitorim të ajrit

Sëmundjet gjenetike dhe kanceret kanë qenë në rritje në rajon prej vitesh, thanë ekspertët mjedisorë për AFP. 

"Emetimet e plumbit kanë shkaktuar dëmtime në tru, veçanërisht tek fëmijët, por edhe probleme gjenetike në bagëti dhe shpendë," tha Beqir Kila, një ekspert i njohur mjedisor.

Autoritetet shqiptare nuk iu përgjigjën pyetjeve të AFP-së për mënyrën se si ndotja ka ndikuar në shëndetin e njerëzve në Elbasan.

Megjithatë, Instituti i Efekteve të Shëndetit me bazë në SHBA vlerësoi në një raport të vitit 2023 se shkalla e vdekshmërisë nga ndotja e ajrit në Shqipëri është trefishi i mesatares evropiane.

Nuk ka statistika zyrtare sepse vendi prej kohësh nuk ka pasur asnjë stacion monitorimi ajror funksional, pavarësisht se BE-ja pagoi 400,000 euro (450,000 dollarë) për të pajisur katër në vitin 2011.

Pajisjet e dorëzuara Agjencisë Kombëtare të Mjedisit në vitin 2013 kanë qenë të papërdorura për 12 vjet për shkak të mungesës së mirëmbajtjes dhe fondeve për t’i përdorur, sipas delegacionit të BE-së në Tiranë.

Këshilli i Elbasanit pagoi për stacionet e veta në vitin 2017, por ato "u prishën shpejt, ose u detyruan të prisnin," tha Mehmeti. 

"Më shumë se mungesa e parave, është një problem i keqpërdorimit të fondeve publike, për të mos përmendur mungesën e transparencës që synon të fshehë të vërtetën për ndotjen," tha biologu shqiptar Olsi Nika, fitues i Çmimit Goldman për Mjedisin.

Skandali i "inceneratorëve fantazmë" është më i hapuri, thonë kritikët. Gati 150 milionë euro (168 milionë dollarë) fonde publike u shpenzuan për projektin për të ristrukturuar sistemin e menaxhimit të mbetjeve të vendit me inceneratorë në Elbasan, kryeqytetin Tiranë dhe Fier në jug.

Inceneratori i Elbasanit, që kushtoi 26 milionë euro, tani është një rrënojë e ndryshkur pasi mezi funksiononte, ndërsa objekti Fier (23 milionë euro) nuk funksionoi kurrë. Inceneratori i Tiranës me vlerë 100 milionë euro nuk u ndërtua kurrë. Dokumentet u nënshkruan, por paratë u dogjën në korrupsion, përvetësim dhe pastrim parash.

 Skandali i djegësve 

Ish-ministri i mjedisit Lefter Koka u burgos për marrjen e 3.7 milionë eurove në ryshfet në këtë çështje. Zyrtarë të tjerë të lartë janë implikuar, me ish-zëvendëskryeministrin Arben Ahmetaj që u arratis në Zvicër duke mohuar çdo shkelje.

Agjencia anti-korrupsion SPAK nisi procedura të reja kundër 12 personave të tjerë në korrik, duke i akuzuar ata për "pastrim parash brenda një grupi kriminal".

Në krye të saj, thonë prokurorët, janë dy biznesmenë që janë në arrati që nga viti 2024 dhe janë të kërkuar nga Interpoli, Mirel Mertiri dhe Klodian Zoto. Sipas dosjes së rastit që ka parë AFP, konsorciumi i tyre përdori kompani fantazmë dhe shtetas shqiptarë dhe të huaj, veçanërisht holandezë dhe italianë, për të fshehur identitetin e pronarëve të vërtetë të koncesioneve. Ata morën rreth 120 milionë euro me kursin aktual të këmbimit për inceneratorin e Tiranës.

Dokumentet që ka parë AFP tregojnë se Mertiri dhe Zoto ishin pronarët "de facto" të një kompanie të regjistruar në Holandë, Integrated Energy BV SPV. Një degë shqiptare me të njëjtin emër u themelua më 30 gusht 2017, disa ditë para se të nënshkruhej marrëveshja për inceneratorin e Tiranës me ish-ministrin e mjedisit.

Trafikimi i mbetjeve

Një skandal i dytë i madh shpërtheu në vitin 2024 kur autoritetet tajlandeze kthyen mbrapsht një ngarkesë me mbetje toksike nga Elbasani, e cila ishte etiketuar si oksid hekuri ligjor pas një informacioni nga grupi mbrojtës mjedisor, Basel Action Netëork.

Dërgesa prej më shumë se 100 kontejnerësh që mbanin 2,100 ton mbetje toksike u kthye në Shqipëri. Kontejnerët tani janë grumbulluar pranë shtëpive në qytetin jugperëndimor Vrine.

Prokurorët kanë lëshuar 33 urdhra arresti kundër doganierëve dhe punonjësve të Agjencisë Kombëtare të Mjedisit për përfshirjen e tyre të dyshuar në skemë. Kërkohen gjithashtu tre turq dhe një gjerman.

Analiza e mostrave nga ngarkesa nga një laborator italian zbuloi praninë e pluhurit "të rrezikshëm dhe toksik" nga furra me hark elektrik e një fabrike çeliku në Elbasan, e operuar nga kompania turke Kurum International dhe dy firma shqiptare, thanë hetuesit.

‘Nuk është krim i izoluar’

Prokurorët insistuan se "kjo nuk është një krim i izoluar, por një seri veprimesh të paligjshme me pasoja serioze për mjedisin, shëndetin dhe doganat", rregullore që përfshijnë trafikimin e mallrave të ndaluara, keqpërdorimin e pushtetit dhe pastrimin e parave.

Komisioni Evropian i tha AFP-së se "lufta kundër korrupsionit është një element kyç që një vend të mund të bashkohet me BE-në" pas lavdërimit të "përparimit të prekshëm" të Shqipërisë në një raport vitin e kaluar.

Shtoi se "legjislacioni shqiptar duhet të jetë i përputhur me BE-në" përpara se elementët thelbësorë mjedisorë të Kapitullit 27 të bisedimeve të anëtarësimit, që lidhen me menaxhimin e mbetjeve, cilësinë e ujit dhe ajrit, "të mbyllen". Muajin e kaluar Kryeministri Edi Rama tha se po krijohej një operator kombëtar për trajtimin e mbeturinave për të përmbushur standardet evropiane.

Por analistja Tefta Kelmendi, nga instituti i mendimit Jacques Delors, tha se rastet e fundit me profil të lartë përfaqësonin një "provë të madhe" për perspektivat e anëtarësimit të Shqipërisë pasi Rama shkarkoi zëvendëskryeministren Belinda Balluku në mars, pasi ajo u akuzua në një tjetër hetim për korrupsion.

"Shumëçka do të varet nga sa do të arrijë SPAK të mbetet e pavarur," tha ajo, duke shtuar se agjencia kundër korrupsionit po vihej gjithnjë e më shumë nën presion./