Nga Oliver Wainwright / The Guardian. Përktheu dhe redaktoi noa.al

‘Starchitects go home’, cila është e vërteta pas bumit marramendës të ndërtimeve në Shqipëri?

Vjeshtën e kaluar po qëndroja me një arkitekt të njohur në Nju Jork, kur telefoni i tij nuk pushonte së vibruari. Më në fund kontrolloi mesazhet dhe qeshi.

“Ah, grupi ‘Albanian Architecture Army’ po shpërthen përsëri,” tha ai. “Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”

Edi ishte Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë që prej vitit 2013, ka kontrolluar transformimin e shpejtë të ish-vendit komunist përmes një flote projektesh ndërtimore glamuroze. Në Tiranë ka kulla që përdridhen drejt qiellit, hapësira publike fituese çmimesh, resorte mbresëlënëse bregdetare dhe shumë vizione të tjera spektakolare që pritet të realizohen, të gjitha tashmë të përmbledhura në një libër voluminoz të ri, “The Albanian Files”.

Rezulton se transformimi i vendit koordinohet pjesërisht përmes një grupi në WhatsApp, “Albanian ArchArmy”, ku bëjnë pjesë disa prej arkitektëve më të famshëm në botë. Është një forum ku ndahen arritjet, festohen projektet e reja dhe kryeministri-patron i madh mbulohet me lavdërime për guximin dhe kurajën e tij.

Arkitekti nga Nju Jorku e përshkruan situatën si në një film me superheronj: Rama dërgon sinjalin dhe “starchitects” e botës mobilizohen për të ardhur në shpëtim me projektet e tyre të guximshme. Nëse shikon mjaftueshëm me vëmendje, mund të imagjinosh edhe shqiponjën dykrenare shqiptare të projektuar në qiellin e natës.

Biseda në WhatsApp mund të jetë konfidenciale, por “The Albanian Files” është gjëja më e afërt me të. Është një dokument i jashtëzakonshëm, në mënyra që janë njëkohësisht të qëllimshme dhe të paqëllimshme.

Në parathënien e tij, Rama e përshkruan librin si “një dëshmi të çmuar nga prapaskenat” e një procesi që “po e ngre Shqipërinë në një mënyrë që askush nuk e kishte parashikuar”.

Është një katalog që të hap sytë mbi ëndrrat, ku 60 studio ndërkombëtare, dhe asnjë e vetme shqiptare, paraqesin planet e tyre për më shumë se 500 projekte në të gjithë vendin.

Megjithatë, për kritikët e Ramës, libri është një dosje provash prej 800 faqesh dhe 2.2 kilogramësh.

Ata ngrenë si shqetësime mungesën e transparencës në vendimmarrje, shkatërrimin e trashëgimisë, dëbimet me forcë, cenimin e peizazheve të mbrojtura dhe rolin e industrisë shqiptare të ndërtimit në pastrimin e parave të krimit të organizuar.

Botimi është plot me dëshmi të drejtpërdrejta nga arkitektë që dokumentojnë përvojat e tyre dhe një deputet i opozitës e ka cilësuar atë si “provën vendimtare”, ndonëse nuk ka asnjë sugjerim se arkitektët janë përfshirë në ndonjë veprim të paligjshëm.

Rama ka të drejtë kur thotë se askush nuk e kishte parë këtë që po vinte: shumica e projekteve të paraqitura në faqet e librit janë të panjohura për popullsinë vendase, e cila ka reaguar me zemërim.

“Starchitects go home!” – “Arkitektë-yje, shkoni në shtëpi!” – shkruhej në një pankartë gjatë një proteste të zhurmshme në qershor, jashtë një salle në Tiranë, ku shumë prej arkitektëve të përfshirë në libër ishin mbledhur në një aktivitet ekskluziv për të festuar punën e tyre dhe për të prezantuar botimin.

“Ku është publiku?”, shkruhej në një tjetër pankartë.

Biletat për festivalin e arkitekturës, të titulluar “Landscapes of Abundance”, kushtonin deri në 200 euro, në një vend ku paga mujore mediane është 700 euro.

Ngjarja u zhvillua në një moment të tensionuar, vetëm disa javë pasi protesta të mëdha kombëtare ishin ndezur nga planet miliarda dollarëshe për zhvillimin e rezervatit natyror të Zvërnecit dhe ishullit të afërt të Sazanit në një resort luksoz, projekt i mbështetur nga familja Trump.

Të quajtura “revolucioni i flamingove”, duke iu referuar habitateve delikate që kritikët thonë se do të dëmtohen nga projekti, protestat tashmë kanë vazhduar për më shumë se 120 ditë, me thirrje gjithnjë e më të forta për dorëheqjen e Ramës.

Arkitektura, papritur, është gjendur në vijën e zjarrit.

“Është sikur të jetosh në një mbretëri autokratike,” thotë Lorin Kadiu, drejtor i Citizens.al, një platformë investigative lajmesh që ka ndjekur projektet e ndërtimit në Shqipëri që prej vitit 2018.

“Nuk është vetëm mungesa e transparencës, por fakti që të gjithë ne duhet t’u nënshtrohemi shijeve estetike të një personi. I gjithë vendi duhet të lyhet ashtu siç dëshiron ai.”

Rama, i cili është formuar si piktor, u bë fillimisht i njohur si kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitet 2000, kur tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare me programin e tij për të lyer blloqet e zymta të periudhës komuniste me një ylber ngjyrash të gjalla.

Transformimi i lirë dhe gazmor funksionoi dhe Rama u vlerësua për qasjen e tij artistike jokonvencionale.

Por sot shumë prej ish-mbështetësve të tij mendojnë se ambiciet e tij arkitekturore kanë shkuar shumë larg.

Një letër e hapur, e shpërndarë gjatë protestave, denonconte “art-washing-un e politikës së buldozerëve” dhe pyeste arkitektët e mbledhur nëse u pëlqen “liria për të bërë këtu atë që do të ishte e ndaluar, e kundërshtuar ose përndryshe e pamundur në vendet tuaja”.

Nga arkitektët e kontaktuar nga “The Guardian”, vetëm njëri u përgjigj, duke thënë se në Shqipëri nuk bën asgjë që nuk do t’i lejohej ta bënte në një vend tjetër.

Ai shtoi se “liria në Shqipëri është padyshim joshëse dhe, pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia personale është më e madhe”.

Siç shkruan Rama në mënyrë të drejtpërdrejtë në parathënien e “The Albanian Files”, arkitektët tërhiqen për të punuar në Shqipëri nga “liria prej ‘jo’-së në të gjitha format e saj”.

Faqet e librit janë të mbushura me vizione për brigje të virgjëra, pyje të gjelbëruara dhe duna e laguna të paprekura.

Në Gjipe, një gji që shumë e konsiderojnë plazhin e fundit të virgjër në jug të Shqipërisë, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel prej xhami pasqyrues që do të shtrihej mbi grykë, “si një xhevahir në vijën bregdetare”.

Projekti vjen menjëherë pas kullës së tyre të apartamenteve në Tiranë, të formësuar si koka e Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë, e cila gjithashtu ka një ngjashmëri të dukshme me Ramën.

Në zonën e mbrojtur të dunave të Rana e Hedhun, arkitekti i njohur portugez Álvaro Siza ka hartuar masterplanin e një zhvillimi kodrinor me teleferik dhe një kullë shumëkatëshe në plazh.

Pak faqe më pas, mjeshtri zviceran Valerio Olgiati propozon një grup kullash betoni që ngrihen nga rëra, të mbushura me dritare që duken si mbrojtëse. Pamja të krijon përshtypjen sikur po përgatitet të zmbrapsë një pushtim nga deti.

Transformimi luksoz i bregdetit vazhdon me projektuesin fiorentin të jahteve luksoze Luca Dini, motoja e studios së të cilit është: “të mahnitë edhe më kërkuesit”.

Ai paraqet një udhëtim të ilustruar përmes 17 projekteve të tij, përfshirë “Life Marina Complex”, që shtrihet përgjatë shtatë kilometrave bregdet të virgjër pranë Sarandës, si dhe resortin Atara, me një “kurorë” të artë që qëndron pezull mbi shkëmbinj si një tjetër pikë vrojtimi ushtarake.

Gjithçka thuajse kalon në parodi kur ilustrimet e tij në stilin e një libri komik përfundojnë me imazhin e një superjahti që fluturon mbi horizontin urban, ndërsa vetë projektuesi deklaron nga kuverta: “[ne] krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin”.

Redaktorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve t’i shkruanin vetë tekstet e tyre dhe ato bien në sy për sinqeritetin.

Herë pas here, libri lexohet si një transkriptim i një mikrofoni të lënë hapur pa dashje.

“Për shkak se nuk ka shumë rregulla dhe klientët e mi kujdesen shumë pak për kontekstin,” shkruan arkitekti me bazë në Berlin, Sam Chermayeff, “ne detyrohemi të mendojmë vetë për vlerat tona.”

Ai rrëfen përvojën “vërtet të egër” të punës në Shqipëri, përfshirë faktin se si u telefonua papritur nga një prej bashkëpunëtorëve të Ramës dhe, shumë shpejt, iu kërkua të projektonte dy kulla në Tiranë me një sipërfaqe totale prej 45 mijë metrash katrorë, një detyrë e konsiderueshme për një projektues më të njohur për kuzhina eksperimentale.

“Sigurisht që pranova,” shton ai, “pa e kuptuar vërtet se çfarë po ndodhte.”

I kontaktuar për koment, Chermayeff u përgjigj: “U bëj klientëve shqiptarë të njëjtat pyetje që u bëj klientëve në çdo vend dhe marr të njëjtat garanci”, duke shtuar se “ashtu si në Gjermani apo SHBA, realisht nuk di më shumë sesa ajo që më thuhet” dhe se ai nuk punon në ose pranë zonave të mbrojtura.

“Unë nuk bëj asgjë,” shtoi ai, “që nuk do ta bëja në një vend tjetër.”

Arkitekti austriak Chris Precht përshkruan se si u kontaktua në Instagram nga vetë Rama, “duke më pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri”.

Tashmë ai ka 29 projekte në emrin e tij, përfshirë një “Kopsht të Edenit” prej 4 milionë eurosh, të ndërtuar në oborrin e zyrës së vetë kryeministrit.

“Është një realitet i paimagjinueshëm,” thotë grupi i arkitektëve dhe urbanistëve shqiptarë “Arkitektët Shqiptarë”, i cili ka krijuar një databazë online të të gjitha projekteve, të publikuara në shqip, ndryshe nga libri.

“Një grup i ngushtë arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe merr projekte pa një procedurë konkurruese.”

Arkitektët e huaj e përshkruajnë ndryshe.

“Rama nuk i emëron kurrë vetë arkitektët,” më thotë një anëtar i grupit ArchArmy. “Por ai i prezanton ata me zhvilluesit. Dhe kuptohet se, nëse zgjedhin një prej arkitektëve të tij, ata [zhvilluesit] do të marrin lejen për të ndërtuar atë që duan.”

Rama i ka mohuar vazhdimisht këto akuza.

Në një intervistë të tensionuar me CNN në qershor, ai i cilësoi pretendimet për korrupsion si “fake news”.

Prej kohësh ai ka deklaruar se protestat më të gjera janë nxitur nga armiqtë e presidentit amerikan, përfshirë Iranin.

“Nëse nuk do të ishte Jared Kushner,” tha ai, “askujt nuk do t’i plaste për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë. Është gjithë urrejtja ndaj Trump që krijon gjithë këtë vëmendje.”

E kontaktuar nga “The Guardian”, zyra e kryeministrit nuk iu përgjigj në detaje kërkesave për koment, por i cilësoi akuzat si “fjalë të dëgjuara” dhe “vlerësime të hidhura”.

Gjatë një fjalimi këtë javë për hapjen e konkursit për një kullë të re, Rama këmbënguli se juritë e konkurseve përbëhen “kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë që janë tërësisht të lirë”, se “pala shqiptare është në pakicë” dhe se “nuk ka asnjëherë orientim apo ndikim” mbi jurinë.

Ai shtoi se sot Shqipëria “është ‘universiteti’ më i madh i hapur në arkitekturë”, pasi arkitektët e rinj shqiptarë kanë mundësinë “të takojnë, të ndjekin dhe të punojnë konkretisht me mjeshtra”.

Nëntitulli i librit është “Freedom and Architecture” – “Liria dhe Arkitektura” – dhe shumë prej projekteve përcjellin një ndjesi lirie të pakufizuar.

“Të punosh si arkitekt në Shqipëri është çliruese,” shkruan belgu Xaveer De Geyter, krahas propozimit të tij për një treshe kolosale kullash në formë M-je në portin e Sarandës, “duke provokuar një shkallë lirie që ndonjëherë na bën të djersijmë ftohtë”.

Studioja spanjolle Arquitectura-G e vlerëson procesin shqiptar të lejeve si “dukshëm më të shpejtë dhe më pak kufizues” se në vende të tjera, i nxitur nga “një vizion i qartë që vjen nga kryeministri”.

Portugezi Manuel Aires Mateus është dakord: “Ka momente kur gjërat duhet të bëhen nga lart-poshtë.”

Edhe entuziazmi i prekshëm për të ndërtuar në territore të virgjëra është i dukshëm.

Mjeshtri japonez Kengo Kuma përshkruan emocionin e fluturimit mbi Shqipëri me helikopter.

“M’u duk shumë emocionuese,” shkruan ai, “pasi pjesa më e madhe e natyrës është e paprekur.”

Në Azi, shton ai, “është shumë e vështirë të gjesh një projekt në një ‘tokë të virgjër’ të tillë”.

Arkitektja indiane me bazë në Berlin, Anupama Kundoo, flet për mundësinë për të krijuar “pa barrën” e Europës dhe vendeve të tjera “të zhvilluara”.

Kundoo po punon në një masterplan për një “vendbanim laboratorik” me 50 mijë banorë në Parkun Kombëtar të mbrojtur Divjakë-Karavasta.

Një projekt i tillë është bërë i mundur vetëm falë një ligji të debatueshëm të vitit 2024, i cili lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura, ligj nga i cili përfiton edhe plani i mbështetur nga familja Trump në Zvërnec.

Nuk ka asnjë sugjerim se ndonjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull po shkel ligjin.

“Zhvilluesit janë me nxitim,” thotë Kadiu. “Ka një sprint për të ndërtuar sa më shumë që të jetë e mundur përpara se këto ligje të shfuqizohen.”

Presioni po rritet.

Shqipëria ka hyrë në fazën përmbyllëse të negociatave për anëtarësimin në Bashkimin Europian, por këto rregullime të buta vazhdojnë të mbeten pengesë.

Si ligji i vitit 2024, ashtu edhe legjislacioni i vitit 2015 që u jep trajtim preferencial “investitorëve strategjikë”, u kritikuan në një raport të BE-së vitin e kaluar si në konflikt me standardet europiane.

Një rezolutë e Parlamentit Europian në qershor të këtij viti “shprehu shqetësime serioze” dhe kërkoi “një moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të lejeve, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvillimore” brenda zonave të mbrojtura.

Rama vazhdon t’i mbrojë të dy ligjet si politika pragmatike modernizuese, që sipas tij balancojnë mbrojtjen e mjedisit me zhvillimin ekonomik me vlerë të lartë.

Përtej frikës për mjedisin dhe proceseve jotransparente të lejeve dhe prokurimit, mbetet një tjetër pyetje e fortë: si mundet një nga vendet më të varfra të Europës të përballojë financiarisht këto projekte ekstravagante?

Çmimet e pronave kanë njohur një rritje astronomike, por pa një rritje të krahasueshme të pagave apo të kredive hipotekore të lëshuara nga bankat, duke i shtyrë kritikët të dyshojnë për përfshirjen e parave me origjinë të errët.

Global Initiative against Transnational Organized Crime i identifikon sektorët shqiptarë të pasurive të paluajtshme dhe turizmit si fusha kryesore të pastrimit të parave, duke vënë në dukje se sektori i ndërtimit është “i infiltruar rëndë nga fonde të paligjshme”.

Raporti i saj i vitit 2020 vlerësonte se 1.6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme shqiptare gjatë tre viteve të mëparshme.

Siç raportova në vitin 2022, përgjime të rrjedhura zbuluan figura të mafies italiane duke diskutuar se si bumi i kullave në Tiranë përbënte një mundësi ideale për pastrimin e parave të tyre, me kosto ndërtimi rreth 500 euro për metër katror, shumë më të ulëta se çmimet e shitjes që arrinin deri në 4 mijë euro për metër katror.

Vetë Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar në Shqipëri, SPAK, po bën përparim.

Në qershor, ajo sekuestroi pasuri me vlerë 150 milionë euro, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar të trafikut të kokainës.

Në të njëjtin muaj, Pëllumb Gjoka, dikur i shpallur “investitor strategjik” nga qeveria shqiptare dhe me miratim për të ndërtuar një resort bregdetar me vlerë 52 milionë euro, u dërgua në burg për urdhërimin e vrasjeve mafioze.

Kërkimet e Citizens.al tregojnë se disa projekte në “The Albanian Files” lidhen me hetime në vazhdim të SPAK-ut, asnjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull nuk është i përfshirë, ku pretendohet se kapital kriminal është kanalizuar përmes kompanive guaskë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pronave.

Më shumë se 40% e projekteve në libër nuk përmendin fare se kush është klienti, duke bërë që shumë njerëz të pyesin: përse gjithë kjo mungesë transparence?

Një ish-anëtar i ArchArmy shprehet me keqardhje për mënyrën se si kanë evoluar gjërat.

“Ashtu si të tjerët, edhe unë u bashkova me bindjen e vërtetë se kjo mund të sillte një ndryshim pozitiv për vendin,” më thotë ai.

“Rama e dinte se Shqipëria do të zhvillohej shumë shpejt dhe nuk donte ta shkatërronte këtë mundësi. Është më mirë të kesh disa arkitektë të mirë të përfshirë, për t’u siguruar që rezultati të jetë të paktën deri diku i mirë, sesa njerëzit të ndërtojnë apartamente standarde përgjatë gjithë bregdetit pa asnjë kontroll.”

Arkitekti thotë se u tërhoq pasi mori pjesë në jurinë e një konkursi që “nuk dukej demokratik” dhe për shkak se çështjet rreth pronësisë së tokës “gjithmonë dukeshin shumë të paqarta”.

Ai shton:

“Rama vazhdon të besojë shumë se po bën gjënë e duhur për vendin. Është një shembull klasik i asaj që ndodh kur mendon se je një udhëheqës dashamirës, por qëndron shumë gjatë në pushtet.”

Ky sentiment pasqyrohet edhe në një nga kontributet më zbuluese të librit.

Reinier de Graaf, nga studioja holandeze OMA, i shkruan një letër të hapur Ramës, e menduar si parodi, por ku humori pothuajse humbet.

“Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si një patron i ndritur i arkitekturës,” shkruan ai, “profesioni ynë do të përfitonte jashtëzakonisht shumë nëse vendi nuk do të zhvillonte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju… thjesht do të vazhdonit si president përjetë, ndoshta edhe si mbret.”

Dhe shton:

“Në një botë autokracish, a mund të kemi të paktën një autokrat dashamirës me shije?”