Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë do të shpallin vendimin e shumëpritur në çështjen kundër Hashim Thaçit, ish-presidentit të Kosovës, dhe tre ish-komandantëve të tjerë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, UÇK, – Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit.

Secili prej tyre është akuzuar nga Zyra e Prokurorit të Specializuar për akuza të shumta për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, të cilat dyshohet se janë kryer gjatë viteve 1998–2000, gjatë dhe menjëherë pas luftës brutale me forcat serbe.

Çështja, e ndjekur gjerësisht, është aktualisht gjyqi i vetëm në botë për krime lufte ndaj një “lidershipi të lartë”. Vendimi, çfarëdo qoftë ai, do të ketë pasoja të thella për një sërë palësh: të akuzuarit, Kosovën në tërësi, viktimat, prokurorinë dhe vetë gjykatën; si edhe për Bashkimin Evropian dhe organizatat e lidhura me të, duke pasur parasysh sasinë e jashtëzakonshme të kohës dhe burimeve të investuara: 18 vjet (2008–2026) dhe 500 milionë euro marramendëse.

Natyrisht, faktorë të tillë si koha dhe paratë nuk duhet të ndikojnë në vendimet e gjykatës. Por Edward Joseph, avokat dhe profesor në Universitetin Johns Hopkins, si dhe ekspert për Kosovën dhe Ballkanin, ngriti disa pyetje që të bëjnë të mendohesh në një artikull të botuar në Kosovo Online më 5 korrik 2026, të cilin ia vlen ta citojmë të plotë:

“Ashtu si të gjithë të tjerët, edhe unë thjesht po vëzhgoj. Do të thosha se jam i shqetësuar. Nuk do të bëj parashikime, por jam i shqetësuar se mund të ketë, me vetëdije ose pa vetëdije, një motivim që kjo gjykatë t’i dënojë të pandehurit,” shkroi Joseph.

“Përndryshe, si do ta justifikonin këtë proces që zgjat prej vitesh dhe që ka qenë jashtëzakonisht i kushtueshëm, pagat e larta, stafin dhe të gjithë mbështetjen institucionale? Ata kanë një buxhet të konsiderueshëm, dhe më pas merrni ish-Presidentin Hashim Thaçi, e largoni nga detyra, e çoni atje dhe, në fund, nuk keni asgjë? As edhe një dënim? Pikërisht për këtë jam i shqetësuar se kjo mund të shndërrohet në një motivim të vetëdijshëm ose të pavetëdijshëm.”

Për të kuptuar në tërësi përmasat e jashtëzakonshme të këtij investimi dhe për të gjetur përgjigje për këto pyetje, është e rëndësishme të rikthejmë në vëmendje se sa kohë dhe sa para janë investuar ndër vite.

Investimi në kohë

Fara e krijimit të Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar u mboll në vitin 2008.

Carla Del Ponte, ish-kryeprokurore e Gjykatës Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë, GJPNJ, shkroi në kujtimet e saj, Madame Prosecutor, për krime të rënda të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së kundër serbëve, kosovarëve të minoriteteve dhe shqiptarëve bashkëpunëtorë, përfshirë trafikimin e përhapur të organeve njerëzore.

Pretendimet e saj tronditëse nxitën një hetim dyvjeçar, nga viti 2008 deri në vitin 2010, nga Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, PACE, nën drejtimin e senatorit zviceran Dick Marty, i cili rezultoi në një raport me titullin “Trajtimi çnjerëzor i personave dhe trafikimi i paligjshëm i organeve njerëzore në Kosovë”.

Raporti i Marty-t konfirmoi shumë prej akuzave të Del Ponte-s dhe përmendi disa nga personat e dyshuar si autorë, mes tyre Hashim Thaçin dhe Kadri Veselin, të cilët ishin ndër themeluesit e UÇK-së.

Krimet e pretenduara përfshinin vrasje, rrëmbime, torturë, zhdukje me forcë dhe përfshirje në krimin e organizuar; në raport përmendeshin gjithashtu disa raste të trafikimit të organeve, shumë më pak se sa kishte pretenduar Del Ponte. Viktimat e supozuara, sërish, përfshinin serbë, pjesëtarë të grupeve etnike minoritare dhe kundërshtarë politikë të UÇK-së.

Megjithëse i mungonin provat, raporti i Marty-t u miratua në tërësinë e tij përmes një rezolute të PACE-s në janar 2011, ku trafikimi i organeve përmendej tetë herë në tre faqet e saj.

PACE i bëri thirrje misionit të BE-së për sundimin e ligjit në Kosovë, EULEX-it, të sigurohej që autorët të viheshin përpara përgjegjësisë. Më pas, EULEX-i autorizoi një hetim të gjerë penal nga Task Forca Speciale Hetimore e BE-së, SIFT, e drejtuar nga Clint Williamson, ish-ambasadori amerikan për krimet e luftës.

Në vitin 2014, Williamson raportoi se SIFT kishte prova të mjaftueshme për ngritjen e aktakuzave ndaj disa zyrtarëve të lartë të paemërtuar të UÇK-së për krimet e përshkruara në raportin e Marty-t. Williamson u pajtua se kishte vetëm disa raste trafikimi, por se provat ishin të pamjaftueshme për ngritjen e një aktakuze.

Ai rekomandoi krijimin e një gjykate të posaçme ndërkombëtare për të proceduar aktakuzën. BE-ja dhe SHBA-ja e mbështetën fuqishëm këtë ide, duke e konsideruar shumë më të përshtatshme që “peshqit e mëdhenj”, si Thaçi, Veseli dhe figura të tjera të njohura të UÇK-së, të ndiqeshin penalisht në një vend neutral jashtë Kosovës, të çliruar nga ndërhyrjet politike dhe kanosja e dëshmitarëve, dhe me një staf tërësisht ndërkombëtar.

Në vitin 2014, pasoi një shkëmbim letrash ndërmjet presidentes së Kosovës dhe BE-së për krijimin e një gjykate të specializuar në Hagë.

Por Kosovës, e cila e kundërshtonte fuqishëm gjykatën, iu desh të binte dakord dhe këtë e bëri vetëm nën presionin e pandërprerë të BE-së dhe SHBA-së, në mesin e vitit 2015. U desh të miratohej një amendament kushtetues që lejonte krijimin e një gjykate të tillë, e më pas edhe një ligj për themelimin e saj; të dyja i referoheshin rezolutës së PACE-s si justifikim për krijimin e gjykatës.

Gjykata do të merrej vetëm me ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe jo me forcat serbe, duke krijuar që në fillim mosbesim dhe pakënaqësi brenda shoqërisë kosovare.

Dhomat e Specializuara do të kishin një karakter hibrid – pjesë e sistemit të drejtësisë së Kosovës, por njëkohësisht të ndërkombëtarizuara. Ato nisën veprimtarinë në Hagë në korrik 2017.

Thaçi, në cilësinë e ministrit të Jashtëm në vitin 2015, fillimisht e mbështeti gjykatën; më vonë ai ndryshoi qëndrim dhe krijimin e saj e cilësoi si një “padrejtësi historike”.

Çështja Thaçi

Çështja kërkoi edhe tre vjet të tjera hetimesh nga Zyra e Prokurorit të Specializuar, e drejtuar nga prokurori amerikan Jack Smith, përpara se aktakuza të dorëzohej përfundimisht në fillim të nëntorit 2020.

Në qershor të atij viti, Smith njoftoi publikisht, në kundërshtim me rregullat procedurale, se një aktakuzë ishte në shqyrtim, pikërisht kur Thaçi po udhëtonte drejt Uashingtonit për një takim me presidentin serb Aleksandër Vuçiç dhe presidentin amerikan Donald Trump. Thaçi u kthye në Kosovë dhe takimi, të cilin Trump e kishte cilësuar si historik, nuk u zhvillua kurrë.

Aktakuza akuzonte Thaçin, i cili dha dorëheqjen nga posti i presidentit, së bashku me Veselin, Selimin dhe Krasniqin, për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, përfshirë shumë prej krimeve të pretenduara fillimisht në paportin e Marty-t. Në të nuk kishte asnjë referencë për trafikimin e organeve.

Të katër të akuzuarit u dorëzuan vullnetarisht në gjykatë dhe menjëherë u lanë në paraburgim, ku kanë qëndruar që atëherë – gati gjashtë vjet. Perceptimi se paraburgimi i tyre është i padrejtë është shndërruar në një nga thirrjet kryesore të kundërshtimit të Dhomave të Specializuara nga Kosova, duke nxitur edhe protesta të shumta të kohëve të fundit në mbarë Evropën.

Më pas pasuan edhe dy vjet e gjysmë procedurash paraprake, përpara se gjyqi të fillonte më 3 prill 2023 dhe të përfundonte më 18 shkurt 2026, gati tre vjet më vonë.

Prokuroria duhet të provojë përtej çdo dyshimi të arsyeshëm se katër të pandehurit mbajnë përgjegjësi penale individuale për një sërë krimesh të rënda të kryera nga vartësit e tyre, si rezultat i “përgjegjësisë komanduese” brenda një hierarkie të strukturuar të UÇK-së, si dhe se kanë marrë pjesë në një “ndërmarrje të përbashkët kriminale” që synonte të heshtte kritikët e UÇK-së në Kosovë dhe në veri të Shqipërisë, përfshirë rreth 100 vrasje.

Prokuroria po kërkon dënime me nga 45 vjet burg për secilin prej të pandehurve, të cilët të gjithë i kanë mohuar me forcë akuzat.

Gjyqi zgjati 234 ditë dhe u dëgjuan 134 dëshmitarë në sallën e gjyqit: 125 për prokurorinë, dy për 156 viktimat dhe shtatë për mbrojtjen. Përveç tyre, 118 dëshmitarë të prokurorisë dëshmuan me shkrim.

Mbrojtja thirri shtatë dëshmitarët e saj për të rrëzuar pretendimet e prokurorisë lidhur me përgjegjësinë komanduese dhe ndërmarrjen e përbashkët kriminale, me shpresën për të krijuar një dyshim të arsyeshëm.

Të gjithë ishin zyrtarë të rangut të lartë dhe me reputacion të madh nga SHBA-ja dhe Evropa, me njohuri të drejtpërdrejta për UÇK-në gjatë luftës dhe operacionet e saj. Gjenerali amerikan Ëesley Clark, i cili drejtoi sulmet ajrore të NATO-s që deri në qershor 1999 i dëbuan forcat serbe nga Kosova, dëshmoi në gjykatë, ashtu si edhe ish-ndihmëssekretari amerikan i Shtetit James Rubin. Të dy deklaruan se Thaçi ishte zëdhënës politik dhe jo komandant ushtarak.

Të gjithë këta dëshmitarë dëshmuan se UÇK-ja ishte një forcë luftarake e strukturuar në mënyrë të lirshme, e përbërë nga qytetarë që morën armët dhe e ndërtuar nga baza lart, duke thënë se të pandehurit nuk kishin përgjegjësi komanduese dhe nuk ishin përfshirë në ndonjë ndërmarrje të përbashkët kriminale.

Por ky investim i jashtëzakonshëm në kohë nuk është angazhimi i vetëm.

Deri në qershor 2025, BE-ja, si financuesi kryesor i gjykatës, kishte shpenzuar rreth 400 milionë euro në mbështetje financiare, ndërsa 106 milionë euro të tjera ishin angazhuar deri në qershor 2027 – një investim financiar kolosal, sipas çdo përkufizimi.

Me 20 gjyqtarë ndërkombëtarë, rreth një duzinë prokurorësh dhe afërsisht 280 punonjës ndërkombëtarë në role mbështetëse – asnjë prej tyre nga Kosova – përmasat e këtij operacioni nuk mund të mbivlerësohen.

Detyra e trupit gjykues

Detyra e trupit gjykues është të vlerësojë me kujdes të gjitha provat, të përcaktojë faktet për secilin të pandehur dhe për secilën akuzë, si dhe të marrë një vendim për secilin të pandehur dhe për secilën akuzë. Duke pasur parasysh kompleksitetin e çështjes dhe vëllimin e jashtëzakonshëm të provave, kjo është një detyrë kolosale.

Kryetari i trupit gjykues është Charles Smith III, nga shteti amerikan i Ajouas, një gjyqtar me përvojë të madhe dhe me reputacion të lartë, dhe pritet që ai t’i përmbushë me kujdes përgjegjësitë e gjykatës.

Trupi gjykues ka disa mundësi: mund t’i shpallë të gjithë të akuzuarit fajtorë për të gjitha akuzat; fajtorë për disa prej tyre dhe të pafajshëm për të tjerat; ose të pafajshëm për të gjitha akuzat. Vendimet mund të ndryshojnë edhe nga një i pandehur te tjetri dhe nga një akuzë te tjetra; kombinimet e mundshme janë të shumta.

Gjykata ka treguar pak tolerancë ndaj të akuzuarve. Nëse lexohen vendimet e trupit gjykues për vazhdimin e paraburgimit, që numërojnë nga 26 deri në 28, në varësi të të pandehurit, nuk është e vështirë të kuptohet shkalla e mosbesimit që trupi gjykues ka ndaj tyre.

Për shembull, vetëm më 10 gusht, Thaçit iu urdhërua sërish të qëndronte në paraburgim (vendimi nr. 28), sepse vazhdonte të konsiderohej se kishte gjasa të pengonte procedurat dhe të kryente vepra të tjera penale. Vendime të ngjashme janë marrë edhe për të pandehurit e tjerë.

Nuk duhet anashkaluar as gjyqi paralel ndaj Thaçit për vepra penale kundër administrimit të drejtësisë në çështjen e krimeve të luftës – për nxjerrjen e informacionit konfidencial lidhur me dëshmitarët e prokurorisë dhe përpjekjet për të ndikuar në dëshmitë e tyre. Parashtrimi i konkluzioneve përfundimtare u bë vetëm disa ditë përpara shpalljes së vendimit në çështjen e krimeve të luftës.

Kjo është një ndërthurje e pazakontë e dy çështjeve të lidhura me njëra-tjetrën, të cilat mund të perceptohen si ndikuese ndaj njëra-tjetrës.

Sidoqoftë, pasojat e opsioneve të ndryshme në çështjen e krimeve të luftës mund të shpjegohen lehtësisht.

Vendimet e fajësisë

Nëse një ose më shumë prej të akuzuarve shpallen fajtorë për akuzat më të rënda, si përgjegjësia komanduese dhe ndërmarrja e përbashkët kriminale, investimi kolosal i BE-së do të konsiderohet i justifikuar; BE-ja, prokuroria, si dhe viktimat dhe familjarët e tyre, do të mund të pretendojnë se vënia e kriminelëve të luftës përpara drejtësisë ia ka vlejtur plotësisht kohën dhe shpenzimet. Me fjalë të tjera, një fitore spektakolare.

Të pandehurit ka të ngjarë të marrin dënime të gjata me burgim, ndoshta deri në 45 vjet, të cilat, duke pasur parasysh moshën e tyre, do të ishin në praktikë të barasvlershme me dënime të përjetshme, edhe duke llogaritur kohën e kaluar në paraburgim.

Por, për të arritur në vendime fajësie, trupi gjykues do të duhej të shpërfillte plotësisht dëshmitë e dëshmitarëve të nderuar të mbrojtjes, gjë që mund të konsiderohej se krijon një dyshim të arsyeshëm.

Për Kosovën, vendimet e fajësisë do të perceptohen si një rishkrim i historisë dhe si minim i narrativës së rrënjosur thellë për kryengritjen e lavdishme kundër Serbisë, të zhvilluar nga heronjtë e nderuar të luftës së UÇK-së, të cilët shpesh dhanë jetën për çështjen e lirisë. Do të ishte një humbje poshtëruese dhe vendimet do të urreheshin, duke shkaktuar ndoshta edhe protesta të dhunshme.

Serbia do të jetë në gjendje ta karakterizojë, me vetëkënaqësi, luftën e Kosovës si asgjë më shumë se një ndërmarrje të përbashkët kriminale, të kryer nga rebelë dhe vrasës që vepronin jashtë ligjit, me shumë viktima serbe. Marrëdhëniet mes dy vendeve, të cilat kanë qenë gjithmonë tejet të tensionuara, mund të përkeqësohen edhe më tej.

Vendimet e pafajësisë

Vendimet e pafajësisë do të perceptohen nga BE-ja dhe të tjerët si një shpërdorim i tmerrshëm i kohës dhe parave, pa asnjë rezultat të prekshëm, përfshirë dështimin për të përcaktuar përgjegjësinë dhe mungesën e ndjeshmërisë ndaj viktimave. Një humbje spektakolare.

Ndërkohë, lufta e Kosovës për liri, si dhe kundërshtimi i vazhdueshëm dhe i fortë ndaj Dhomave të Specializuara, do të konsiderohen të ligjshme. Të pandehurit mund të kthehen në shtëpi ashtu siç u larguan prej saj: si heronj të luftës dhe çlirimtarë.

Sido që të jetë, vendimet nuk do të sjellin pajtimin mes Kosovës dhe Serbisë, që ishte një nga objektivat e deklaruara të krijimit të gjykatës; përkundrazi, ka më shumë gjasa që rezultati të jetë i kundërt: rritje e tensioneve, provokime të ndërsjella dhe retorikë denigruese.

Numërimi mbrapsht

Kryeqyteti Prishtina dhe qyteti i Ferizajt, ndër të tjerë, kanë vendosur orë që numërojnë ditët mbrapsht; kryetari i komunës pret me optimizëm vendime pafajësie dhe një ditë të re lirie, e cila do të pasohet nga një festë madhështore.

Edhe vetë Thaçi, në një intervistë të transmetuar më 27 gusht, tha se priste të shpallej i pafajshëm për të gjitha akuzat, së bashku me bashkë të pandehurit e tij.

Nëse kjo ndodh, Thaçi, si një politikan me përvojë dhe popullor, mund t’i rikthehet politikës si pjesë e Partisë Demokratike të Kosovës, PDK-së, në opozitë, dhe ndoshta të ndihmojë në formimin e një qeverie të re dhe në propozimin e një presidenti, gjë që ka rezultuar e paarritshme edhe pas tre zgjedhjeve gjatë një viti e gjysmë të fundit, ndërsa mundësia e mbajtjes së zgjedhjeve të tjera në një të ardhme të afërt mbetet e pranishme.

Sa i përket vetë Dhomave të Specializuara, vendimet do të shërbejnë si një provë për të vlerësuar, në kuadër të drejtësisë tranzicionale, vlerën – ose mungesën e saj – të një gjykate hibride të ngritur për një qëllim të përcaktuar, me kosto jashtëzakonisht të lartë dhe me një proces që kërkon shumë kohë, e krijuar dhe funksionuese në kushtet e një kundërshtimi të fuqishëm dhe përballë objektivave të ndërsjella kontradiktore – vendosjes së përgjegjësisë dhe pajtimit.

Momenti i përballjes me përgjegjësinë po afrohet me shpejtësi.

*Autori, gjyqtari Dean B. Pineles është diplomuar në Broën University, Boston University Laë School dhe Kennedy School of Government në Universitetin e Harvardit. Ai ka shërbyer si gjyqtar ndërkombëtar me EULEX-in nga viti 2011 deri në vitin 2013. Përveç se në Kosovë, ai ka eksperiencë në sundimin e ligjit edhe në vende të tjera. Libri i tij “A Judicial Odyssey, From Vermont to Russia, Kazakhstan and Georgia, then on to War Crimes and Organ Trafficking in Kosovo” u botua nga Rootstock Publishers, Montpelier, Vermont (2022).