Pyetja se çfarë efektet ka paraja mbi moralin njerëzor ka kaluar nga debati filozofik në eksperimentet strikte shkencore. Një studim i psikologut social Paul Piff dhe ekipit të tij, i vlerësuar edhe në edicionin 2026 të çmimeve Ig Nobel, ka rikthyer në vëmendje pikërisht ndikimin që statusi socio-ekonomik ka mbi empatinë, etikën dhe sjelljen e përditshme.

Nëpërmjet një eksperimenti befasues ku pjesëmarrësve u lihej në dispozicion një kavanoz me karamele të dedikuara për fëmijët, studiuesit zbuluan se individët e shtresave të larta socio-ekonomike morën mesatarisht dyfishin e sasisë së ëmbëlsirave në krahasim me pjesëmarrësit nga shtresat më të ulëta.

Nuk ishin thjesht karamelet: Vëzhgimet në jetën reale

Eksperimenti i kavanozit ishte vetëm një pjesë e një hulumtimi më të gjerë. Ekipi i studiuesve vëzhgoi sjelljen e shoferëve në rrugë, ku doli në pah se drejtuesit e automjeteve të luksit kishin më shumë gjasa t’u prisnin rrugën makinave të tjera në kryqëzime apo të mos u jepnin përparësi këmbësorëve në vizat e bardha.

Testimet e mëtejshme mbi gatishmërinë për të mashtruar apo për të justifikuar sjellje joetike treguan një model konsequent: me rritjen e statusit dhe pushtetit, rritet edhe prirja për të vendosur interesin personal përpara nevojave të të tjerëve.

Pse ndodh kjo? Autonomia ekonomike si izolim psikologjik

Psikologët sqarojnë se ky fenomen nuk do të thotë se të pasurit janë njerëz të këqij, por se pasuria ndryshon mjedisin psikologjik të individit përmes disa mekanizmave kryesorë:

Pavarësia sociale: Shtresat me më pak burime mbështeten te komuniteti, fqinjët dhe familja për të mbijetuar, gjë që i detyron të zhvillojnë empati dhe të ruajnë marrëdhëniet. Përkundrejt kësaj, pasuria i lejon individit të zgjidhë çdo problem përmes pagesës, duke e kthyer autonominë financiare në një lloj distance psikologjike nga të tjerët.

Absorbimi i pasojave: Pasuria krijon një jastëk sigurie ku gjobat apo penalitetet nuk kanë të njëjtën peshë parandaluese, duke zbehur koston psikologjike të shkeljes së rregullave.

Miti i meritokracisë absolute: Suksesi ekonomiko-shoqëror shpesh i atribuhet vetëm talentit dhe punës individuale, duke zbehur rolin e fatit apo mundësive fillestare. Kjo krijon bindjen se pabarazia është e drejtë dhe se të tjerët "nuk janë përpjekur sa duhet".

Rrethi i pushtetit dhe humbja e vetëkorrigjimit

Studiuesit theksojnë se faktori kryesor në këtë ekuacion shpesh nuk është thjesht paraja, por pushteti. Sa më lart të ngjitet një individ në hierarki, aq më pak përballet me rezistencën e të tjerëve — idetë e tij dorohen më shumë, gabimet i korrigjohen më rrallë dhe rrethimi shoqëror tregon prirje për t’i pëlqyer.

Kjo distancë nga reagimi kritik i mjedisit rrethues e bën të vështirë vetëkorrigjimin moral, duke dëshmuar se pushteti për të mos pasur nevojë nga askush është faktori që ndryshon gradualisht karakterin njerëzor.