TIRANË – Sistemi i pensioneve në Shqipëri po përballet me një përkeqësim të ndjeshëm të raportit mes pensionit dhe pagës, duke e renditur vendin në fund të klasifikimit europian për shkallën e zëvendësimit.

Sipas të dhënave zyrtare të Eurostat, raporti i përgjithshëm i zëvendësimit në Shqipëri ka rënë nga 0.43 në vitin 2019 në 0.30 në vitin 2023. Kjo do të thotë se pensioni mesatar bruto përfaqëson rreth 30% të pagës mesatare bruto të grupmoshës 50–59 vjeç.

Të dhënat për Shqipërinë i referohen vitit 2023, ndërsa krahasimet europiane të publikuara më vonë përfshijnë të dhëna më të reja.

Shqipëria në fund të renditjes

Niveli prej 30% e vendos Shqipërinë në një pozicion dukshëm më të pafavorshëm krahasuar me vendet e tjera europiane. Mesatarja e Bashkimit Europian luhatet rreth 57–60%, ndërsa disa vende të Europës Jugore regjistrojnë norma edhe më të larta.

Në rajon, Serbia shënon një raport rreth 48%, ndërsa vende si Greqia, Italia dhe Spanja arrijnë nivele rreth 75–78%.

Kjo diferencë tregon hendekun e madh mes të ardhurave që siguron pensioni dhe nivelit të të ardhurave që individët kanë gjatë periudhës së aktivitetit ekonomik.

Faktorët që ndikojnë te pensionet

Ekspertët dhe analizat e skemës shqiptare e lidhin nivelin e ulët të pensioneve me disa faktorë strukturorë. Një prej tyre është informaliteti në tregun e punës, i cili ka ndikuar për vite me radhë në nivelin e kontributeve të derdhura në skemën e sigurimeve shoqërore.

Deklarimi i pagave më të ulëta se të ardhurat reale redukton bazën mbi të cilën llogariten kontributet dhe, rrjedhimisht, edhe pensioni i ardhshëm.

Një tjetër faktor është mekanizmi i indeksimit të pensioneve, i cili lidhet kryesisht me ecurinë e çmimeve dhe jo në të njëjtën masë me rritjen e pagave. Kjo ka krijuar një hendek gjithnjë e më të madh mes pensioneve dhe të ardhurave nga puna.

Presioni demografik

Skema publike përballet gjithashtu me presionin e ndryshimeve demografike. Emigracioni i të rinjve, rënia e lindshmërisë dhe plakja e popullsisë po ndryshojnë raportin mes kontribuuesve dhe përfituesve të pensioneve.

Më pak persona në moshë pune që kontribuojnë në skemë dhe një numër në rritje të të moshuarve krijojnë presion të vazhdueshëm mbi financat e sistemit të sigurimeve shoqërore.

Pensionet përballë rritjes së pagave

Ndërkohë që pagat, veçanërisht në sektorin publik, kanë njohur rritje të rëndësishme vitet e fundit, pensionet kanë pasur një ecuri më të ngadaltë. Kjo ka bërë që përfitimet e pensionistëve të mos ndjekin në të njëjtin ritëm rritjen e të ardhurave në ekonomi.

Një tjetër problem i evidentuar është zhvillimi ende i kufizuar i skemave private të pensioneve. Mungesa e një sistemi më të konsoliduar të kursimit individual për pleqërinë bën që pjesa më e madhe e barrës për sigurimin e të ardhurave pas daljes në pension të mbetet mbi skemën publike.

Rënia e raportit të zëvendësimit nga 43% në 30% brenda pak vitesh është një tregues i rëndësishëm i sfidave me të cilat përballet sistemi. Nëse tendenca vijon, hendeku mes pensioneve dhe pagave mund të mbetet një nga problemet kryesore sociale dhe ekonomike të viteve të ardhshme.