TIRANË — Bashkitë shqiptare nuk po i ushtrojnë, ose i ushtrojnë në mënyrë shumë të kufizuar, gjashtë funksione të përcaktuara me ligj, kryesisht në fushën e zhvillimit ekonomik vendor, mbështetjes së biznesit, bujqësisë dhe mbrojtjes së mjedisit.

Përfundimi vjen nga analiza funksionale e përfshirë në raportin e mazhorancës për Reformën Administrativo-Territoriale 2.0, ku janë vlerësuar 41 funksione të vetëqeverisjes vendore.

Sipas raportit, vetëm katër funksione vlerësohen se ushtrohen në nivel të mirë, 21 në nivel të kënaqshëm, 10 në nivel të pamjaftueshëm, ndërsa gjashtë rezultojnë të paushtruara ose të ushtruara në mënyrë shumë të kufizuar.

Zhvillimi ekonomik dhe mbështetja e biznesit mbeten dobësi

Ndër funksionet me performancën më të dobët janë zhvillimi ekonomik vendor, mbështetja për biznesin e vogël dhe organizimi i shërbimeve që synojnë nxitjen e aktivitetit ekonomik.

Ligji për vetëqeverisjen vendore u ngarkon bashkive përgjegjësi për zhvillimin ekonomik, mbështetjen e sipërmarrjes, funksionimin e tregjeve publike dhe promovimin e produkteve e shërbimeve vendore.

Megjithatë, raporti konstaton se në një pjesë të madhe të bashkive mungojnë strukturat e specializuara, personeli dhe financimi i dedikuar për këto përgjegjësi.

Administratat vendore vijojnë të përqendrohen kryesisht te funksionet administrative dhe ofrimi i shërbimeve bazë, ndërsa politikat për tërheqjen e investimeve, mbështetjen e sipërmarrjeve, nxitjen e punësimit dhe zhvillimin e sektorëve ekonomikë vendorë mbeten më të kufizuara.

Problemi shfaqet më i theksuar në bashkitë e vogla dhe rurale, të cilat kanë një bazë ekonomike më të kufizuar dhe kapacitete më të pakta për të punësuar specialistë, përgatitur projekte apo përfituar nga programet kombëtare dhe fondet europiane.

Sipas të dhënave të Sistemit Kombëtar të Matjes së Performancës, bashkitë kishin mesatarisht vetëm një marrëveshje bashkëpunimi ndërvendor, ndërsa niveli mesatar i suksesit në projektet e financuara nga Bashkimi Europian ishte rreth 36.4%.

Mungojnë specialistët për bujqësinë dhe zhvillimin rural

Një tjetër funksion që rezulton i paushtruar ose i ushtruar në nivel shumë të kufizuar është informimi dhe këshillimi për bujqësinë dhe zhvillimin rural.

Bashkitë kanë përgjegjësi për informimin dhe këshillimin e fermerëve, mbështetjen e zhvillimit rural dhe organizimin e shërbimeve që lidhen me prodhimin dhe tregtimin e produkteve bujqësore.

Por raporti evidenton mungesa në staf, veçanërisht të agronomëve dhe specialistëve të zhvillimit rural, si dhe mungesë të strukturave të dedikuara për këtë fushë.

Kjo kufizon aftësinë e bashkive për të ofruar shërbime dhe informacion për fermerët dhe për të ndërmjetësuar në programet e zhvillimit rural.

Edhe funksionet mjedisore mbeten problematike

Probleme të ngjashme evidentohen në funksionet që lidhen me mbrojtjen e biodiversitetit dhe kontrollin e ndotjes së ajrit, ujit, tokës dhe zhurmave.

Raporti vlerëson se përgjegjësitë ligjore të bashkive në këtë fushë nuk janë shoqëruar gjithmonë me burimet njerëzore, financiare dhe kapacitetet institucionale të nevojshme.

Në disa bashki mungojnë specialistët e mjedisit, sistemet e monitorimit dhe buxhetet e dedikuara për këto funksione.

Kjo krijon një hendek mes përgjegjësive që parashikon kuadri ligjor dhe kapacitetit real të administratave vendore për t’i zbatuar ato.

Decentralizimi nuk u shoqërua gjithmonë me kapacitetet e nevojshme

Raporti e lidh një pjesë të këtyre problematikave me procesin e decentralizimit të nisur me reformën administrative dhe territoriale të vitit 2014.

Transferimi i funksioneve të reja te bashkitë nuk është shoqëruar në të gjitha rastet me rritje të mjaftueshme të kapaciteteve financiare dhe njerëzore për ushtrimin e tyre.

Transferta sektoriale është rritur nga 7.5 miliardë lekë në vitin 2016 në 11.7 miliardë lekë në vitin 2024, por raporti vëren se një pjesë e konsiderueshme e burimeve përdoret për paga dhe shpenzime të detyrueshme.

Si rezultat, hapësira financiare për politika aktive zhvillimi, shërbime të specializuara dhe investime vendore mbetet e kufizuar.

Vlerësimi u krye në të 61 bashkitë

Analiza është mbështetur në shqyrtimin dokumentar të të dhënave për 61 bashkitë e vendit, në vlerësime në terren në një kampion prej 15 bashkish dhe në të dhënat e Sistemit Kombëtar të Matjes së Performancës.

Gjetjet tregojnë se sfida e decentralizimit nuk lidhet vetëm me përcaktimin ligjor të kompetencave, por edhe me kapacitetin e bashkive për t’i ushtruar ato në praktikë.

Në veçanti, funksionet që kërkojnë ekspertizë teknike, staf të specializuar dhe financim të qëndrueshëm — si zhvillimi ekonomik, bujqësia dhe mbrojtja e mjedisit — rezultojnë ndër më të dobëtat.

Raporti i Reformës Administrativo-Territoriale 2.0 e vendos këtë problem në qendër të diskutimit për fazën e ardhshme të decentralizimit: jo vetëm sa kompetenca kanë bashkitë, por nëse kanë burimet dhe kapacitetet për t’i ushtruar ato.