Për dekada me radhë, dështimi i operacioneve të para të fshehta të Perëndimit kundër regjimit komunist në Shqipëri është shpjeguar kryesisht me tradhtinë e agjentit të dyfishtë britanik Kim Philby. Megjithatë, një studim i ri historik hedh dritë mbi një tablo shumë më komplekse, duke argumentuar se dështimi ishte pasojë e një serie gabimesh strategjike dhe operative.

Në fund të viteve 1940 dhe fillim të viteve 1950, Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar organizuan operacione sekrete në Shqipëri, me synim mbledhjen e informacionit mbi stabilitetin e regjimit të Enver Hoxhës dhe mundësitë për dobësimin e tij. Përmes këtyre misioneve, grupe emigrantësh shqiptarë u trajnuan dhe u dërguan në territorin shqiptar me anije dhe avionë, përfshirë edhe zbarkime me parashutë.

Për shumë vite, versioni më i përhapur ishte se operacionet u dekonspiruan nga Kim Philby, një zyrtar i inteligjencës britanike që në fakt punonte për Bashkimin Sovjetik dhe dyshohej se i kishte kaluar informacion Moskës, e cila më pas njoftonte autoritetet shqiptare.

Por historiani dhe politologu britanik Stephen Long, në librin e tij A Rich Harvest of Bitter Fruit: CIA and MI6 Covert Action in Communist Albania at the Dawn of the Cold War, kundërshton këtë shpjegim të vetëm. Pas kërkimeve në arkiva dhe intervistave të shumta, ai argumenton se roli i Philby-t është mbivlerësuar dhe se shkaqet e dështimit ishin më të thella.

Sipas Long, objektivi fillestar i Perëndimit nuk ishte domosdoshmërisht rrëzimi i menjëhershëm i Enver Hoxhës, por vlerësimi i fuqisë së regjimit, identifikimi i opozitës së mundshme dhe analizimi i skenarëve në rast të një destabilizimi politik.

Në atë periudhë ekzistonte shqetësimi se një rënie e shpejtë e regjimit komunist mund të sillte ndërhyrje nga vendet fqinje, si Jugosllavia, Greqia apo Italia, duke rrezikuar integritetin territorial të Shqipërisë.

Për realizimin e misioneve, CIA dhe MI6 rekrutuan emigrantë shqiptarë nga kampet e refugjatëve në Evropë dhe i trajnuan për përdorimin e armëve, komunikimet sekrete, orientimin në terren dhe mbijetesën. Megjithatë, shumë prej operacioneve u përballën me probleme që në fazën e përgatitjes.

Konfliktet mes emigrantëve, mungesa e disiplinës, problemet logjistike dhe pajisjet e papërshtatshme ndikuan në dështimin e misioneve. Shumë ekipe zbarkuan larg zonave të parashikuara, ndërsa në disa raste banorët vendas njoftuan menjëherë autoritetet për praninë e tyre.

Sigurimi i Shtetit shqiptar reagoi me shpejtësi, duke ndjekur dhe neutralizuar një pjesë të madhe të grupeve të dërguara nga Perëndimi. Disa agjentë u arrestuan, disa u vranë, ndërsa të tjerë nuk u kthyen më. Brenda gjashtë viteve të operacionit, një pjesë e konsiderueshme e pjesëmarrësve rezultuan të vrarë, të zhdukur ose të kapur.

Sipas Stephen Long, dy faktorët kryesorë të dështimit ishin mungesa e përgatitjes së duhur të operativëve shqiptarë dhe gabimet e shërbimeve amerikane e britanike.

Emigrantët e përfshirë në operacione shpesh nuk kishin përvojën e nevojshme për misione të fshehta, ndërsa informacionet mbi përgatitjet qarkullonin në komunitetet e emigrantëve, duke rritur rrezikun e dekonspirimit.

Nga ana tjetër, CIA dhe MI6, sipas autorit, shpesh nuk pranuan sinjalet se operacionet ishin komprometuar. Në disa raste, ekipe të reja u dërguan në zona ku më parë kishte pasur probleme, duke i ekspozuar ato ndaj të njëjtave rreziqe.

Operacioni përfundoi në vitin 1955 pa arritur objektivat e tij. Enver Hoxha qëndroi në pushtet edhe për tri dekada të tjera, ndërsa historia e këtyre misioneve u shoqërua për vite me radhë nga ideja se gjithçka kishte dështuar vetëm për shkak të një spiuni të vetëm.

Studimi i ri paraqet një përfundim tjetër: dështimi i operacioneve në Shqipëri ishte rezultat i një kombinimi faktorësh, përfshirë planifikimin e dobët, mungesën e koordinimit, mbivlerësimin e aftësive të shërbimeve perëndimore dhe nënvlerësimin e forcës së Sigurimit të Shtetit.

Historia e këtyre operacioneve mbetet një nga shembujt më të rëndësishëm të Luftës së Ftohtë për mënyrën se si gabimet strategjike mund të kenë pasoja më të mëdha sesa veprimet e një agjenti të vetëm.