Nga Ditmir Bushati

Protestat e pazakonta në Shqipëri dhe në disa qytete të botës ku jetojnë shqiptarë mund të përkufizohen si “protestat e dinjitetit”. Për të parafrazuar filozofin francez Pierre Lévy, Tirana po shfaqet para botës si një “qytet inteligjent”, ku njerëzit nuk grupohen rreth një partie politike apo një pushteti që nuk i përfaqëson, por rreth disa vlerave e shqetësimeve të përbashkëta që shkojnë përtej bindjeve politike, në kërkim të një Shqipërie të re.

Ajo që filloi si zemërim për aksesin në tokë e plazh dhe ruajtjen e trashëgimisë së përbashkët natyrore, shpejt u shndërrua në diçka më të madhe që ka të bëjë me thelbin e demokracisë: në atë se kush dhe si duhet të vendosë për të ardhmen e Shqipërisë. Protesta po dëshmon se politika e së ardhmes po kuptohet më mirë nga ata që aktualisht janë jashtë saj.

Përgjatë viteve të tranzicionit kemi parë se si asetet më të çmuara të vendit janë dorëzuar nga lart te një grusht njerëzish, ndërsa qytetarët e zakonshëm dhe komunitetet vendore “informohen” vetëm kur vendosen gardhet dhe mbërrijnë betonierat.

Tirana dhe vija bregdetare adriatiko-joniane janë pamja më kontrastuese dhe përjashtuese e të ashtuquajturit model zhvillimor të vendit, i cili nuk ka lidhje me modelin evropian të kohezionit shoqëror e as me respektin për trashëgiminë e përbashkët.

Dominimi i pakufizuar i të mirave publike e ka thelluar kontradiktën midis mundësive të krijuara nga ekonomia e tregut dhe përvetësimit nga një pakicë poseduese e pushtetit ekonomik dhe politik. Shoqëria sot është më e ndarë se kurrë nga pabarazitë e thella midis atyre që grumbullojnë pasuri e pushtet dhe atyre që luftojnë çdo ditë për të jetuar me dinjitet, ose thjesht për të mbijetuar.

Ky nuk është një zhvillim i natyrshëm i kapitalizmit, por rezultat i një partneriteti të kalcifikuar mes politikës, oligarkisë, medias dhe krimit të organizuar.

Flamingot janë simbol i zemërimit të grumbulluar ndaj trajtimit të atdheut si plaçkë dhe jo një protestë kundër zhvillimit të vendit. Kjo është një protestë kundër një modeli të pamëshirshëm në kurriz të brezave të shkuar dhe atyre të ardhshëm; të parëve duke ua ngrënë kontributin, të dytëve duke ua rrënuar trashëgiminë.

Ndaj, kërkohet një reflektim politik dhe veprim i vërtetë. Para së gjithash, nga Partia Socialiste.

Mohimi i realitetit, tallja me protestuesit, përqendrimi tek numrat e pjesëmarrjes, rendja pas teorive konspirative, akuzat për fqinjët apo mediat prestigjioze ndërkombëtare – duke anashkaluar thelbin e zemërimit popullor që ka vërshuar rrugëve – u ngjajnë lojës me zjarrin dhe vendosin në pikëpyetje të ardhmen e Shqipërisë.

Trembëdhjetë vjet më parë, teksa mbyllnim fushatën zgjedhore të vitit 2013 në Shkodër, Edi Rama dhe Partia Socialiste u zotuan para shqiptarëve se do t’u jepnin fund fenomeneve gërryese të tranzicionit, duke jetësuar fjalët e At Gjergj Fishtës se: “Për me sundue nji shtet, nuk asht mjaft dhelpnia, dredhia, intriga, batakçillëku, rrena, tradhtia. Duhet nder, dije, urti, burrni. Qe se çka duhet!”

Mbi këtë zotim të thjeshtë, por të fuqishëm, u kërkuam shqiptarëve besimin për të qeverisur dhe jo për të sunduar. Premtuam se do të ishim një parti e ideve dhe idealeve, dhe jo e pushtetit si qëllim në vetvete; se do të punonim për drejtësinë shoqërore, shtetin e së drejtës dhe se do të përfaqësonim interesat e shumicës. U zotuam se do të ishim një parti që do të matej me pritshmëritë e qytetarëve dhe nuk do të ushqehej nga shfrytëzimi i dobësive të kundërshtarëve; një parti dhe qeverisje e dallueshme për vizionin, pluralitetin e ideve dhe të personaliteteve politike, e jo një strukturë që asfikson mendimin, narrativën dhe veprimin politik.

Protestat e këtyre ditëve janë pasqyra më e qartë se nuk u kemi qëndruar besnikë parimeve e zotimeve të mësipërme. Censura në mediat kombëtare dhe transmetimi i protestës fillimisht vetëm në News24, në rrjetet sociale e më pas nga mediat prestigjioze ndërkombëtare, më solli ndërmend gjendjen e vështirë të vitit 1990 dhe ngjarjet tragjike të viteve 1996-1997, kur mund të informoheshim për çfarë ndodhte në Shqipëri vetëm përmes Zërit të Amerikës, BBC-së dhe gazetës “Koha Jonë”.

Ndaj është e domosdoshme të dilet nga gjendja e mohimit, të kërkohet ndjesë për gabimet e të reflektohet për çfarë duhet bërë për të mos humbur arsyen pse ekzistojmë, si dhe trashëgiminë e kontributit të pamohueshëm të PS-së që prej themelimit të saj në drejtim të punëve të vendit.

PUSHTETI SI QËLLIM NË VETVETE

Partitë politike nuk dështojnë vetëm kur humbasin zgjedhjet, por edhe nga shpërfillja e rregullave demokratike të lojës, përqendrimi i madh i pushtetit dhe njehsimi i tyre me shtetin.

Fitoret në zgjedhje janë bekim për çdo forcë politike kur shoqërohen me demokratizimin e tyre dhe të vetë shoqërisë. Por qëndrimi i gjatë dhe personalizimi i pushtetit krijon iluzionin se modeli funksionon, se llogaridhënia dhe korrigjimet nuk janë të nevojshme, se personalitetet politike mund të zëvendësohen nga besnikëria e kartonëve dhe se militantët e qytetarët do të vazhdojnë të besojnë pafundësisht, mjaft që kundërshtari politik të jetë i dobët.

Pikërisht këtu fillon rrëshqitja.

Një nga transformimet më të rrezikshme që ndodh në jetën politike nuk është thjesht kapja e shtetit nga një parti, një udhëheqës apo një grup oligarkësh. Është diçka më delikate se aq: momenti kur shteti fillon të përvetësojë logjikën e tyre dhe ata fillojnë të përvetësojnë logjikën e shtetit. Në fillim, ky proces duket i padëmshëm. Kufijtë mes interesit të shtetit dhe interesit të pushtetit bëhen më pak të dallueshëm. Ajo që në fillim paraqitet si stabilitet, shndërrohet në sundim. Pushteti fillon e konsiderohet si gjendja e natyrshme e gjërave.

Media kombëtare del jashtë misionit të saj dhe konsiderohet si levë e pushtetit. Synimi nuk është më që të binden njerëzit për të vërtetën e narrativës së pushtetit, por të prodhohet ligështim, cinizëm, të rraskapitet mendimi kritik dhe të krijohet një ndjenjë pafuqie te njerëzit.

Energjitë përqendrohen te mënjanimi dhe përjashtimi i bashkëpunëtorëve që mendojnë ndryshe. Pushteti kthehet në qëllim në vetvete në kurriz të cilësisë së qeverisjes. Korrupsioni gërryen çdo sferë të vendimmarrjes. Demokracia, pluralizmi dhe sundimi i së drejtës në ekonomi minohen.

Boshti i vlerave programatike dhe idealeve, rreth të cilit grupohen njerëzit në parti, zëvendësohet me kundërshtarët e dikurshëm dhe oportunistët, të cilët përfaqësojnë sot pushtetin më shumë sesa vetë socialistët. E gjitha i ngjan një loje tregu dhe jo logjikës demokratike.

Pikërisht ky është kurthi para nesh.

Ne shqiptarët nuk kemi vuajtur nga mungesa e udhëheqësve të pushtetshëm, por nga mungesa e burrështetasve të mençur e patriotë që sakrifikojnë pushtetin për shtetin; që nuk bëjnë pirueta diplomatike në funksion të mbijetesës politike, duke vendosur në rrezik sigurinë kombëtare.

Momentet më të arta të historisë sonë janë të lidhura me përpjekjet e përbashkëta për t’iu nënshtruar rregullave të demokracisë. Demokracia nuk ndërtohet mbi idenë e pushtetit të përhershëm, por mbi idenë e kufizimit të tij në të gjitha nivelet.

Kur pushteti personalizohet tejskajshmërisht, tundimi më i madh nuk është abuzimi me të, por normalizimi i gjithçkaje. Normalizimi i idesë së barazimit të udhëheqësit me shtetin. Normalizimi i idesë se kritika ndaj pushtetit është kritikë ndaj vendit. Normalizimi i idesë se kundërshtimi është pengesë dhe jo kontribut. Normalizimi i idesë se çdo segment i shoqërisë duhet të funksionojë në harmoni dhe në shërbim të pushtetit.

Asnjë prej këtyre proceseve nuk ndodh brenda natës. Pikërisht për këtë arsye janë të vështira për t’u identifikuar në kohë. Ato nuk paraqiten si devijime spektakolare. Përkundrazi, shfaqen si zgjidhje praktike të mbështjella me shije estetike. Megjithatë, eksperienca botërore tregon se rezultati është pashmangshmërisht i njëjtë: shoqëria fillon të organizohet rreth nevojave të pushtetit dhe jo pushteti rreth nevojave të shoqërisë.

Inercia e keqpërdorimit të pushtetit pushon së qeni një seri rastesh individuale dhe fillon të bëhet simptomë e një problemi më të madh. Ai nuk lind sepse papritur shfaqen njerëz me vese që nuk i rezistojnë tundimit të pushtetit apo hanë “dardha pas shpine”, por sepse mekanizmat politikë që duhet ta frenojnë janë shkallmuar nga vetë pushteti. Rreshtimi vlerësohet më shumë se integriteti. Nxjerrja e përgjegjësive politike dhe garantimi i integritetit të detyrës publike konsiderohen herezi. Lojtarët ndryshohen, popullit tentohet t’i hidhet hi syve përmes proceseve gjyqësore që ngjajnë me episodet e Netflix-it, ndërsa loja e zakoneve të vjetra vijon e patrazuar.

Për t’u ndarë nga kjo gjendje është e domosdoshme të sigurohet ndarja e shtetit nga pushteti. Është gjithashtu e rëndësishme të rizbulojmë togfjalëshin e harruar “ne”, si në vendimmarrje, ashtu edhe në shpërndarjen e pasurisë dhe të pushtetit politik në dobi të popullit.

E KEQJA MË E VOGËL DHE JO ALTERNATIVA MË E MIRË

Injorimi i parimeve u vërejt që në vitin 2005, kur Edi Rama paralajmëronte se Partia Socialiste kishte gabuar kur ishte matur me dobësitë e kundërshtarit të atëhershëm në opozitë dhe jo met pritshmëritë e qytetarëve. Ishte një mësim i vlefshëm atëherë, e është një mësim edhe më i vlefshëm për situatën e krijuar sot.

Një parti serioze duhet të matet me pyetjen më të vështirë nga të gjitha: a po e përmirësojmë jetën e njerëzve aq sa ata presin prej nesh?

Që prej vitit 2019, kur opozita u fut në një spirale vetëshkatërruese, pushteti përvetësoi logjikën e tregut në politikë, duke marrë kundërshtarët e deridjeshëm e duke i graduar në funksione të ndryshme. Prej një kohe të gjatë, socialistët e thjeshtë nuk janë më pjesë e vendimmarrjes.

Distanca mes socialistëve dhe pushtetit është më e madhe se kurrë. Në parti nuk zhvillohet asnjë debat programor, asnjë llogaridhënie për kostot e shkaktuara vendit, asnjë garë apo konsultim, por vetëm aktivitete me skenarë dhe regji të përqendruar.

Reagimi i socialistëve në ceremoninë për ndarjen nga jeta të Fatos Nanos – përveçse shprehje respekti për një periudhë ku në Partinë Socialiste mbizotëronte një frymë demokratike dhe garë, e cila i dha vendit ekuilibër politik dhe paqe sociale në momente kritike – ishte edhe një shprehje frustrimi me gjendjen e tanishme.

Në Partinë Socialiste ka humbur liria për t’u dëgjuar, sepse demokracia e brendshme nuk është thjesht e drejta për të folur; demokracia e brendshme është, para së gjithash, e drejta për t’u dëgjuar.

Partitë që dëgjojnë vetëm duartrokitjet humbasin aftësinë për të kuptuar realitetin.

Partitë politike nuk janë krijuar për të mbajtur pushtetin, por për të ndryshuar shoqërinë përmes vizionit qeverisës. Kur ky raport përmbyset, kur energjia më e madhe investohet në ruajtjen e pushtetit dhe jo në prodhimin e jetësimin e ideve, partia mund të duket e fortë organizativisht për shkak të njehsimit me shtetin, por mbetet e dobët politikisht.

Kjo është arsyeja pse për një kohë të gjatë nuk kemi një përgjigje bindëse për rrëshqitjen e standardeve demokratike; për shtresën e mesme që ka vite që ndjen trysninë e parasë së pisët në ekonomi; për pabarazinë e përjashtimin shoqëror; për ndikimin e teknologjisë në sistemin demokratik dhe tregun e punës; për raportin e drejtë mes punës e kapitalit; për raportin mes qendrës dhe periferisë; për ekonominë e bllokuar në një model të vjetruar produktiv; për punëtorët dhe sipërmarrësit e vegjël e të mesëm që luftojnë çdo ditë për mbijetëse; për strehimin që është bërë një ëndërr e largët dhe e paarritshme për shumicën e familjeve shqiptare; për spekulimet me çmimet dhe qiratë e pronave që pengojnë çiftet e reja të kenë një shtëpi, të rrisin fëmijë e të jetojnë me dinjitet. Dhe e gjithë kjo ndodh në një kohë kur braktisja e vendit përbën një kërcënim serioz për të tashmen dhe të ardhmen tonë.

Ndaj, sfida e madhe shoqërore sot nuk është thjesht rritja ekonomike përmes ndërtimtarisë e turizmit, por garantimi i një jete me dinjitet, pa presionin e vazhdueshëm të mbijetesës.

NEVOJA PËR NJË RIPËRTËRITJE DEMOKRATIKE

Shqipëria ka nevojë për një ripërtëritje demokratike si përgjigje ndaj zhgënjimit, zemërimit, korrupsionit të projekteve pa krye kombëtare e shoqërore, padrejtësisë, pabarazisë dhe krizës së vetë demokracisë.

Beteja për ripërtëritjen demokratike të vendit nuk ka qenë kurrë e lehtë dhe as përpjekje e një personi të vetëm. Përkundrazi, është një betejë e përditshme kolektive që kërkon strategji, përqendrim forcash, etikë, ide dhe guxim.

Shqipëria ka nevojë për një plan demokratik që siguron ndarjen e shtetit nga pushteti, rregulla loje të barabarta dhe institucione demokratike. Garancia më e mirë për këtë është vigjilenca dhe bashkëveprimi qytetar.

Shqipëria ka nevojë për një të majtë me vizion të ri, të guximshme e me shpirt, që u paraprin nevojave të shoqërisë; për një të majtë që përqafon një patriotizëm të ri, të lidhur në mënyrë të pandashme me drejtësinë sociale. Kjo duhet të jetë një e majtë që mbron dhe promovon demokracinë në çdo sferë të pushtetit dhe shoqërisë, që vendos kufizime mbi oligarkinë dhe mbron interesin publik, në thelb të të cilit është siguria e qytetarëve, të drejtat e tyre, mundësitë e barabarta për të gjithë, solidariteti dhe kohezioni social.

Atdheu ynë ka nevojë për një shkundje dhe zhbërje të partneritetit mes politikës, oligarkisë, medias dhe krimit të organizuar.

Sistemi ynë politik ka nevojë për një epokë të re që mundëson ripërtëritjen e elitave, përfaqësimin e popullit në vendimmarrje dhe mekanizma parandalues ndaj përqendrimit të pushtetit politik e ekonomik.

Ekonomia jonë ka nevojë për një plan kombëtar rindërtimi që synon një zhvillim të drejtë dhe të qëndrueshëm. Modeli ynë produktiv kërkon një riorientim rrënjësor.

Shqiptarët nuk meritojnë të zgjedhin vazhdimisht mes frikës dhe zhgënjimit. Nuk meritojnë të votojnë thjesht kundër dikujt; meritojnë të votojnë për një vizion, të zgjedhin alternativën që u jep më shumë besim për të ardhmen, por edhe më shumë siguri për të tashmen.

Pikërisht këtu duhet të matet e majta e re, të cilën unë aspiroj: me kërkesat e shqiptarëve ndaj nesh. Një e majtë që do të fitonte vendin në histori duke ndryshuar jetën e njerëzve.

Nëse harrohet ky mision, do të humbasim diçka shumë më të rëndësishme: arsyen pse ekzistojmë. Sfida nuk është mbajtja e pushtetit, por të meritosh besimin. Çdo ditë. Nga e para.