Në thellësitë e bibliotekave dhe arkivave më të mëdha të botës, dokumente të koduara prej shekujsh po dalin ngadalë në dritë falë ndihmës së inteligjencës artificiale. Tekste misterioze, letra dashurie, regjistra diplomatikë dhe madje edhe receta mjekësore të fshehura po deshifrohen me një shpejtësi që më parë ishte e paimagjinueshme, sipas raportimeve të BBC.

Dorëshkrime të padeshifruara prej shekujsh

Në Biblioteka e Vatikanit, një dorëshkrim i njohur si “shifra Borg” ka qëndruar i padeshifruar për më shumë se 400 vjet. Dokumenti prej 408 faqesh përmban 34 simbole të panjohura, elemente të alfabetit latin dhe një faqe hyrëse në arabisht. Për dekada të tëra, studiuesit nuk kishin asnjë çelës për ta zbërthyer përmbajtjen e tij.

Sipas kërkimeve të fundit, përmes metodave të mësimit automatik, studiuesit kanë arritur të kuptojnë se teksti përmban udhëzime mjekësore dhe kura të pazakonta për sëmundje të ndryshme, duke përfshirë përdorimin e verës së kuqe dhe përbërësve natyralë si arrëmyshku për trajtime të sëmundjeve të zorrëve.

Inteligjenca artificiale si “detektive historike”

Profesoresha e gjuhësisë kompjuterike, Beáta Megyesi, e cila ka qenë pjesë e ekipit që punoi mbi deshifrimin e këtyre teksteve, e përshkruan procesin si një lloj pune detektive.

Sipas saj, çdo simbol i zbuluar ndihmon në rindërtimin e një bote të humbur historike. Megjithatë, edhe me ndihmën e inteligjencës artificiale, procesi mbetet i ndërlikuar dhe kërkon verifikim njerëzor të vazhdueshëm.

Sekretet e diplomacisë dhe frika e komploteve

Dokumentet e koduara nuk përmbajnë vetëm kura mjekësore. Disa prej tyre lidhen me inteligjencën diplomatike, organizatat sekrete dhe letra personale të figurave historike.

Një rast i njohur është ai i mbretëreshës Mary, Queen of Scots, ku letrat e saj të koduara zbuluan përfshirjen në komplote politike gjatë burgimit në Angli dhe tensionet me të birin, James VI.

Gjithashtu, letra të tjera historike si ato të shekullit XVII kanë zbuluar frikëra për atentate, komplote ushtarake dhe manovra diplomatike që nuk njiheshin më parë nga historianët.

Si funksionon inteligjenca artificiale në deshifrimin e kodeve

Sisteme moderne si platforma Transkribus përdorin algoritme të avancuara për të analizuar dokumente të vjetra. Fillimisht ato identifikojnë rreshtat dhe karakteret në imazhe, më pas i shndërrojnë në tekst digjital për analizë të mëtejshme.

Ky proces është veçanërisht i vështirë kur dorëshkrimet përmbajnë simbole të pazakonta, gabime të qëllimshme ose sisteme komplekse zëvendësimi të shkronjave.

Megjithatë, falë mësimit të thellë (machine learning), AI po arrin të identifikojë modele që më parë kërkonin muaj ose vite pune manuale nga studiuesit.

Nga Lufta 30-vjeçare te shoqëritë sekrete

Në disa raste, inteligjenca artificiale ka ndihmuar në deshifrimin e dokumenteve që lidhen me konflikte historike si Lufta 30-vjeçare, ku letra të koduara kanë zbuluar plane ushtarake dhe frikëra për tradhti brenda aleancave.

Po ashtu, janë zbuluar edhe shifra të shoqërive sekrete të shekujve XVIII–XIX, të cilat përmbanin rregulla, rituale dhe komunikime të brendshme të organizatave të fshehta.

Sfida e madhe: gjuhë të humbura dhe kode të ndërlikuara

Disa nga tekstet më të vështira nuk kanë as gjuhë të njohur bazë. Në shumë raste, përdoren disa simbole për të përfaqësuar të njëjtën shkronjë ose shtohen shenja të pakuptimta për të mashtruar çdo përpjekje deshifrimi.

Studiuesit thonë se rreth 1% e materialeve të arkivuara në botë janë të koduara pjesërisht ose plotësisht, duke përfshirë dokumente nga Greqia dhe Roma e Lashtë.

Një shembull i famshëm është dorëshkrimi “Copiale”, një tekst 105-faqësh që përshkruan ritualet e një shoqërie sekrete gjermane të shekullit XVIII, i cili u deshifrua vetëm pas analizash të gjata.

Roli i AI në përshpejtimin e kërkimeve historike

Studiuesit po zhvillojnë sisteme të reja që kombinojnë njohjen e imazheve, analizën gjuhësore dhe modelet e mëdha të gjuhës për të krijuar mjete që mund të deshifrojnë tekste në një hap të vetëm.

Në disa eksperimente, një sistem i trajnuar ka arritur të zbërthejë shifra komplekse në më pak se 30 minuta, duke ofruar jo vetëm përkthim, por edhe shpjegim të procesit të mendimit.

E ardhmja: arkivat e hapura të së kaluarës

Ekspertët besojnë se këto teknologji mund të hapin një epokë të re për historinë, duke bërë të mundur leximin e dokumenteve të padeshifruara për mijëra vite, përfshirë edhe shkrime të lashta si Disku i Faistos apo sisteme shkrimi ende të pazbërthyera si Linear B në fazat e hershme të studimit.

Sipas studiuesve, inteligjenca artificiale nuk po zëvendëson historianët, por po i shndërron ata në “detektivë të së kaluarës”, duke u dhënë mjete për të zbuluar histori që kanë qëndruar të fshehura për shekuj me radhë.