Mençuria, një nga cilësitë më të vështira për t’u përkufizuar dhe matur, po studiohet gjithnjë e më shumë nga psikologët, sociologët dhe neuroshkencëtarët si një aftësi që mund të zhvillohet përmes përvojës, reflektimit dhe edukimit emocional.

Një shembull i këtij procesi është rasti i Emily Swanson, një studente doktorature në University of Florida, e cila përmes një kursi të udhëhequr nga studiuesja Monika Ardelt ndryshoi mënyrën e përballimit të stresit akademik. Përmes praktikave të bazuara në tradita si stoicizmi dhe budizmi, ajo mësoi të distancohej emocionalisht nga situatat stresuese dhe t’i shihte ato në një perspektivë më të gjerë, duke ulur ankthin dhe duke rritur performancën.

Sipas Ardelt dhe studiuesve të tjerë, mençuria nuk lidhet vetëm me njohuritë, por me aftësinë për të reflektuar mbi jetën, për të treguar përulësi, për të zhvilluar empati dhe për të kuptuar këndvështrime të ndryshme.

Si matet mençuria në shkencë

Studimi shkencor i mençurisë u zhvillua në mënyrë sistematike nga psikologu Paul Baltes, i cili në vitet ’80 krijoi të ashtuquajturën “paradigma e mençurisë së Berlinit”. Ai u kërkonte pjesëmarrësve të zgjidhnin dilema komplekse jetësore dhe i vlerësonte përgjigjet sipas kritereve si:

kuptimi i natyrës njerëzore, aftësia për të përballuar situata të vështira, pranimi i vlerave të ndryshme, fleksibiliteti në mendim, dhe toleranca ndaj pasigurisë.

Këto kërkime treguan se mençuria nuk varet domosdoshmërisht nga mosha apo inteligjenca. Siç thekson psikiatri Dilip Jeste, edhe njerëzit shumë inteligjentë nuk janë domosdoshmërisht më të mençur.

Mençuria nuk është njësoj si inteligjenca

Studiuesit bëjnë një dallim të qartë mes inteligjencës dhe mençurisë. Ndërsa inteligjenca lidhet me aftësinë për të analizuar dhe zgjidhur probleme, mençuria përfshin edhe dimensione emocionale dhe sociale.

Psikologia Judith Glück thekson se mençuria zhvillohet përmes reflektimit mbi përvojat personale, jo thjesht përmes njohurive teorike. Sipas saj, njerëzit më të mençur janë ata që analizojnë përvojat e tyre dhe mësojnë prej tyre, në vend që t’i shmangin ose t’i justifikojnë.

Roli i përvojës dhe reflektimit

Studimet tregojnë se mençuria shpesh lind nga përvoja të vështira jetësore, si humbjet, ndryshimet e mëdha apo krizat personale. Megjithatë, nuk mjafton vetëm përvoja – ajo duhet të shoqërohet me reflektim të thellë.

Një qasje e rëndësishme është “distancimi kognitiv”, ku individi mëson të shohë problemet nga jashtë, si një vëzhgues objektiv. Kjo metodë, e studiuar nga psikologu Igor Grossmann, ka treguar se përmirëson aftësinë për të marrë vendime më të arsyeshme dhe më pak të ndikuara nga emocionet.

Si mund të zhvillohet mençuria

Sipas kërkimeve bashkëkohore, mençuria mund të zhvillohet përmes:

reflektimit mbi përvojat personale, meditimit dhe praktikave të vetëdijes, empatisë dhe dëgjimit të të tjerëve, përballjes me situata sfiduese, dhe adoptimit të një mendimi më të hapur dhe fleksibël.

Studiuesit theksojnë se aktivitete si vullnetarizmi, kalimi i kohës në natyrë apo praktikat stoike mund të ndihmojnë në rritjen e kësaj aftësie.

Përfundim

Mençuria nuk është një cilësi e lindur apo një privilegj i moshës së madhe, por një proces i vazhdueshëm zhvillimi. Ajo kërkon vetëdije, përulësi dhe aftësi për të mësuar nga përvojat, veçanërisht ato të vështirat.

Edhe pse askush nuk është gjithmonë i mençur, shkenca sugjeron se me praktikë dhe reflektim, njerëzit mund të marrin vendime më të mira dhe të jetojnë në mënyrë më të ekuilibruar dhe të vetëdijshme.