Lombardi, Itali – Në veri të Italisë, në rajonin e Lombardia, midis lumenjve Adda dhe Brembo, ndodhet Crespi d’Adda, një vendbanim historik që përfaqëson një nga shembujt më të ruajtur të qyteteve industriale të shekullit XIX në Evropë.

I ndërtuar si një komunitet i mbyllur për punëtorët e fabrikës së tekstilit dhe familjet e tyre, Crespi d’Adda ofron sot një pamje autentike të mënyrës se si industria formësonte jetën sociale dhe urbane gjatë revolucionit industrial. Për vlerat e tij historike dhe arkitekturore, ai është përfshirë në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO, falë ruajtjes pothuajse të paprekur të strukturës origjinale.

Historia e vendbanimit nis në vitin 1875, kur industrialisti i tekstilit Cristoforo Benigno Crespi bleu një sipërfaqe toke përgjatë lumit Adda, me synimin për të ndërtuar një fabrikë moderne për përpunimin e pambukut. Krahas uzinës, ai projektoi dhe ngriti një qytet të tërë për punëtorët, duke u siguruar jo vetëm strehim, por edhe shërbime thelbësore si shkollë, klinikë, teatër, objekte sportive, dyqane, kishë dhe varreza.

Koncepti ishte i qartë: punëtori nuk do të vinte aty vetëm për të punuar, por për të jetuar në një komunitet të organizuar dhe funksional. Ndërkohë, familja pronare jetonte në një rezidencë të veçantë, në formë kështjelle, pranë kompleksit industrial.

Nga pikëpamja urbanistike, vendbanimi paraqet një planimetri të rregullt gjeometrike. Një rrugë kryesore ndan zonën industriale nga ajo e banimit, ndërsa shtëpitë janë të vendosura në rreshta të njëtrajtshëm. Nën drejtimin e Silvio Benigno Crespi, u ndërtuan edhe shtëpi familjare me kopshte, duke përmirësuar më tej cilësinë e jetesës.

Crespi d’Adda ishte gjithashtu një nga vendbanimet e para të punëtorëve në Itali që përfitoi ndriçim publik elektrik, falë hidrocentralit që furnizonte me energji fabrikën dhe zonën e banimit.

Pas krizës së madhe ekonomike të vitit 1929 dhe ndryshimeve politiko-ekonomike të kohës, familja Crespi humbi gradualisht kontrollin mbi kompleksin. Nga vitet ’70, shumë prej banesave kaluan në pronësi private. Aktiviteti industrial u reduktua me kalimin e kohës, megjithatë një pjesë e fabrikës vijon të funksionojë edhe sot, ndërsa disa prej ndërtesave historike janë restauruar.

Sot, Crespi d’Adda mbetet një dëshmi e gjallë e një epoke kur industria jo vetëm prodhonte mallra, por ndërtonte edhe qytete dhe komunitete të tëra.