REPORTAZH/ Baza sekrete detare e Enver Hoxhës, përplasja me rusët dhe marrja e nëndetëseve. Si u prishën marrëdhëniet mes Rusisë dhe Shqipërisë dhe përfshirja e kinezëve

Në vitet ’50, instalimi detar në Pashaliman të Shqipërisë, i njohur si baza e Palermos, u shndërrua në një pikëmbështetje sovjetike në Mesdhe.

Baza u zgjodh për mbrojtjen natyrore, thellësinë dhe kontrollin e rrugëve detare, duke strehuar nëndetëse sovjetike të tipit Whiskey.

Pas përçarjes së Enver Hoxhës me Bashkimin Sovjetik në vitet 1960–1961, Shqipëria kërkoi largimin e sovjetikëve dhe dorëzimin e katër nëndetëseve.

Zbrazja e bazës shënoi fundin e pranisë ushtarake sovjetike në Shqipëri, e cila më pas u orientua drejt Kinës dhe ndoqi një politikë izolimi.

Nga Andrea Dini, gazeta Protothema / përktheu dhe redaktoi noa.al

Në hyrje të Gjirit të Vlorës, aty ku ujërat e Adriatikut ngushtohen dhe kontrollohen më lehtë, në vitet ’50 u ngrit një nga episodet më të veçanta të Luftës së Ftohtë. Instalimi detar në Pashaliman, i njohur edhe si baza e Palermos, u kthye në një pikëmbështetje sovjetike në Mesdhe, në një periudhë kur Shqipëria e vogël e Enver Hoxhës ishte ndër aleatët më besnikë të Bashkimit Sovjetik.

Pikëmbështetja sovjetike në Adriatik

Baza e Palermos (Pashaliman), disa kilometra në jug të Vlorës, u zgjodh për një arsye të qartë: ofronte mbrojtje natyrore, thellësi të mjaftueshme dhe mundësi kontrolli të rrugëve detare që lidhin Adriatikun me Jonin. Aty u vendosën disa nga 12 nëndetëset sovjetike të tipit Whiskey (Project 613), mjete me motorë dizel-elektrikë me gjashtë tubacione silurësh, të përshtatshme për patrullim dhe misione mbrojtjeje në dete të mbyllura.

Hyrja e bazës

Për Moskën, baza nuk ishte thjesht një lehtësi logjistike. Ishte pika e vetme e qëndrueshme në Mesdhe përpara se Rusia të siguronte më vonë praninë e saj të përhershme në Siri. Për NATO-n, prania e nëndetëseve sovjetike kaq pranë brigjeve italiane ishte një kujtesë e vazhdueshme se Lufta e Ftohtë zhvillohej edhe në ujërat e Adriatikut.

Një rrëfim i përhapur thotë se pas vdekjes së Hoxhës, baza nuk u hap më kurrë dhe askush nuk di saktësisht çfarë ka brenda, pasi vetëm ai dhe rrethi i tij i ngushtë dinin kodet e hyrjes.

Kjo ishte një nga bazat më të fshehta të Shqipërisë së Hoxhës. Për ndërtimin dhe funksionimin e saj u zbraz një zonë e gjerë nga popullsia civile. Regjimi ndalonte çdo qasje në atë zonë dhe kishte ngritur njësi këmbësorie mbi dhe pranë malit ku ndodhej baza, si për të krijuar përshtypjen se ishte bazë tokësore, ashtu edhe për ta ruajtur atë.

Dëshmi të qytetarëve që shërbenin në kampe ushtarake pranë zonës tregojnë se një anije mund të hynte nga një pikë e caktuar dhe të përfundonte disa kilometra më larg, duke kaluar nëpër brendësi të malit.

Përplasja ideologjike që u kthye në krizë ushtarake

Përçarja mes Hoxhës dhe Moskës nisi të shfaqej pas vitit 1956, kur Nikita Hrushovi nisi procesin e destalinizimit. Hoxha, i vendosur në linjën staliniste, e konsideroi këtë si tradhti. Mosmarrëveshja politike u shndërrua gradualisht në krizë besimi dhe më pas në përplasje të hapur.

Në vitet 1960–1961, marrëdhëniet mes dy vendeve u rrëzuan plotësisht. Sovjetikët kërkuan të tërhiqnin nëndetëset dhe personelin e tyre nga Pashalimani. Pala shqiptare vuri në diskutim pronësinë e një pjese të pajisjeve, duke argumentuar se ato ishin siguruar në kuadër të marrëveshjeve dypalëshe dhe nuk mund të largoheshin njëanshmërisht.

Zbrazja dhe “katër nëndetëset”

Tensioni arriti kulmin në pranverën e vitit 1961. Forcat shqiptare rrethuan bazën e Palermos dhe kërkuan largimin e sovjetikëve. Pavarësisht presioneve dhe kërcënimeve nga të dyja palët, Moska vendosi të mos përshkallëzonte situatën ushtarakisht.

Deri në vjeshtën e vitit 1961, shumica e njësive sovjetike ishin larguar. Nga 12 nëndetëset e flotës, tetë u tërhoqën nga Bashkimi Sovjetik, ndërsa katër mbetën në Shqipëri dhe kaluan nën kontrollin e marinës shqiptare. Ishte një humbje simbolike, por edhe konkrete për Moskën: për herë të parë, një vend i vogël i bllokut lindor mbajti pajisje ushtarake që i përkisnin flotës sovjetike.

Izolimi dhe aleanca e re

Zbrazja e bazës së Palermos shënoi fundin e pranisë ushtarake sovjetike në Shqipëri. Tirana u orientua drejt Republikës Popullore të Kinës, në kuadër të përçarjes kino-sovjetike, ndërsa regjimi i Hoxhës adoptoi një politikë edhe më të thellë izolimi, duke investuar në fortifikime dhe vetë-mjaftueshmëri.

Baza e Palermos mbeti aktive nën kontrollin shqiptar për dekada, por nuk u kthye më në një pikë kyçe të ekuilibrit global detar. Në vitin 1961, në atë gjirin e mbyllur të Adriatikut, nuk u vendos vetëm fati i dymbëdhjetë nëndetëseve. U vendos pozicioni i një vendi të vogël përballë një superfuqie – dhe ekuilibri i forcës në të gjithë rajonin.