Në një kohë kur dashuria shpallet në rrjete sociale dhe pasuria matet në metra katrorë, martesa nuk shihet më vetëm si premtim emocional, por edhe si bashkim me pasoja juridike dhe financiare. Kontrata paramartesore, dikur e perceptuar si fyerje ndaj ndjenjave, po shfaqet gradualisht si pjesë e realitetit të ri të martesës moderne në Shqipëri.

Jo si parashikim i ndarjes, por si përpjekje për ta bërë bashkimin më të qartë dhe më të menaxhueshëm.

Një instrument ligjor i njohur, por pak i përdorur

Ligjërisht, Shqipëria e njeh kontratën paramartesore. Kodi i Familjes i Shqipërisë u jep mundësi bashkëshortëve të zgjedhin regjimin pasuror përmes një marrëveshjeje të lidhur para ose gjatë martesës, duke dalë nga modeli standard i bashkësisë ligjore të pasurisë.

Megjithatë, në praktikë, ky instrument mbetet ende përjashtim. Ai përdoret kryesisht nga sipërmarrës, individë me pasuri të krijuara para martesës, emigrantë të kthyer me kapital të ndërtuar jashtë vendit, apo persona që hyjnë në martesë të dytë.

Sipas avokates Greta Smoqi, vihet re një rritje graduale e interesimit, veçanërisht në qytetet e mëdha, ku çiftet kanë nivel më të lartë arsimor dhe autonomi ekonomike. Tabuja kulturore, megjithatë, mbetet e fortë, pasi martesa vazhdon të shihet si akt thellësisht emocional, jo juridik.

Martesa në epokën e autonomisë ekonomike

Ndryshe nga brezat e mëparshëm, çiftet sot martohen më vonë, zakonisht pasi kanë ndërtuar karrierë, prona, biznese apo kanë marrë kredi afatgjata. Martesa nuk është më pikënisje ekonomike, por bashkim i dy individëve me histori financiare të ndara.

Në këtë kontekst, kontrata paramartesore shërben për të përcaktuar kufijtë financiarë dhe për të mbrojtur pasuritë e krijuara përpara lidhjes. Ajo nuk shihet më domosdoshmërisht si mungesë besimi, por si një formë planifikimi racional.

Avokatja Nexhi Beqiraj thekson se kërkesat janë shtuar vitet e fundit, sidomos nga çifte ekonomikisht aktive. Sipas saj, rritja e divorceve dhe ndërgjegjësimi për pasojat financiare të ndarjes kanë ndikuar drejtpërdrejt në këtë prirje.

Divorci, një realitet gjithnjë e më i zakonshëm

Sipas të dhënave të INSTAT dhe Drejtorisë së Përgjithshme të Gjendjes Civile, një në tre martesa në Shqipëri përfundon në divorc. Viti 2024 shënoi një rekord historik si për rënien e martesave, ashtu edhe për rritjen e ndarjeve.

Nga rreth 29 mijë martesa në fillim të viteve ’90, në vitin 2024 u regjistruan vetëm 16 120 martesa – niveli më i ulët historik. Ndërkohë, treguesi i divorceve arriti në 29.8 për 1 000 martesa, niveli më i lartë i regjistruar ndonjëherë.

Sociologu Gëzim Tushi e sheh këtë si transformim të thellë shoqëror. Sipas tij, në vitet e tranzicionit divorci shihej si dështim apo luks, ndërsa sot shqiptarët, më të ekspozuar ndaj modeleve perëndimore dhe më të pavarur ekonomikisht, po bëjnë zgjedhje të reja për jetën në çift.

Nga tabu emocionale në instrument racional

Sociologia Marsida Simo e konsideron kontratën paramartesore si shenjë pjekurie sociale. Sipas saj, ajo nuk përfaqëson fundin e dashurisë, por një marrëdhënie të ndërtuar mbi dialog dhe transparencë.

Në vend që çështjet e pasurisë të lihen në heshtje, ato po diskutohen që në fillim. Kjo mund të reduktojë konfliktet e gjata gjyqësore në rast ndarjeje dhe të krijojë më shumë siguri për të dy partnerët, veçanërisht për gratë ekonomikisht të pavarura.

Megjithatë, mungesa e një jurisprudence të konsoliduar dhe perceptimi kulturor se një kontratë e tillë është “ofenduese” për partnerin, e mbajnë këtë praktikë ende në periferi të shoqërisë shqiptare.

Një ndryshim gradual, por i dukshëm

Kontrata paramartesore nuk është më vetëm instrument i elitave apo figurave publike. Ajo po gjen vend edhe tek profesionistë të rinj, gra me karrierë të konsoliduar dhe çifte që kërkojnë qartësi mbi kreditë, bizneset apo pasuritë personale.

Në një realitet ku konfliktet pas divorcit shpesh zgjasin me vite dhe përfshijnë prona, biznese dhe kujdestari fëmijësh, kontrata paramartesore po shihet gjithnjë e më shumë si mënyrë për të kufizuar dëmin, jo për ta institucionalizuar ndarjen.

Pyetja që mbetet është nëse shoqëria shqiptare do ta përqafojë këtë instrument si shenjë pjekurie dhe planifikimi të përgjegjshëm, apo nëse ai do të mbetet ende për një kohë të gjatë privilegj i një elite urbane më të informuar.