Nga Oliver Balch / The Guardian / Fotografia: Joshua Lim

Tashmë e shpallur “park kombëtar i lumit të egër”, Vjosa ka nevojë për mbjelljen e më shumë pemëve për të ruajtur ekosistemin e saj të brishtë. Dhe vizitorët po ftohen të ndihmojnë…

Hyrja jonë në mbjelljen e pemëve bëhet nga Pietro, një hidromorfolog italian i ngarkuar me mbikëqyrjen e grupit tonë prej rreth 20 vullnetarësh për një javë. Qëndrojmë në një çerdhe të improvizuar plot me fidanë të hollë shelgjesh dhe plepash, pak mbi lumin Vjosë – një rrjedhë elegante, me kthesa, që pret nga lindja në perëndim jugun e Shqipërisë, nga burimi i saj 169 milje (rreth 272 km) më lart në Greqi.

Duke nxjerrë me kujdes një fidan shelgji nga toka e pasur me argjilë, Pietro e mban lart që ta shohim të gjithë. Rrënjët e mbuluara me dhe duken çuditërisht të ekspozuara dhe të brishta. “Sekreti është të mos dëmtoni kërcellin ose të thyeni rrënjët,” thotë ai. Mesazhi merret; marrim kazmat dhe nisim punën në çifte duke ndjekur udhëzimet e tij.

Java e vullnetarizmit është ide e EcoAlbania-s dhe organizatës austriake Riverwatch. Në vitin 2023, këto dy organizata të ruajtjes së natyrës arritën ta bindin qeverinë shqiptare ta shpallte lumin Vjosë parkun e parë kombëtar të një “lumi të egër” në Evropë. Ishte një ndërhyrje në kohën e duhur. Sipas një studimi të ri të bashkëfinancuar nga Riverwatch, Shqipëria ka humbur 711 milje (1.144 km) segmente lumenjsh “pothuajse natyrorë” që nga viti 2018 – proporcionalisht më shumë se çdo vend tjetër në Ballkan. Tani, pyetja për të dy organizatat është: çfarë vjen më pas?

Mbrëmjen e parë, drejtori ekzekutiv i Riverwatch, Ulrich (“Uli”) Eichelmann, mban një prezantim ku shpjegon përgjigjen e tij. Por para kësaj, hamë një darkë me mish qengji dhe perime të rritura në shtëpi. Ky shtrim tradicional është specialitet i bujtinës “Lord Byron” në Tepelenë, një qytet i vogël në zemër të luginës së Vjosës dhe shtëpia e zyrës në terren të EcoAlbania-s – baza jonë për javën.

Sot, Tepelena ka një kështjellë disi të rrënuar dhe pak gjëra të tjera, por dy shekuj më parë ishte qendra politike e Ali Pashës, një sundimtar lokal i fillimshekullit XIX. Nën Perandorinë Osmane, Pasha administronte një territor të gjerë të Shqipërisë së sotme jugore dhe Greqisë kontinentale – prandaj edhe vizita (më 1809) e homonimit të bujtinës.

Uli shfaqet si një pasardhës i denjë i Ali Pashës së famshëm për ashpërsinë e tij. I armatosur me slide dhe statistika, ai ofron një panoramë të drejtpërdrejtë të kërcënimeve me të cilat përballet rrjeti i lumenjve në Evropë. Kritikat e tij janë veçanërisht të forta ndaj mijëra digave që sot bllokojnë lumenjtë dikur të lirë të kontinentit, të cilat – sipas tij – kanë shkaktuar dëme të pakthyeshme për peshqit dhe ekosistemet ujore.

Si një nga lumenjtë e fundit të egër në Ballkan, Vjosa në Shqipëri ka shpëtuar nga një fat i tillë, thekson ai. Por kjo nuk është fundi i historisë. “Edhe pse lumi duket i bukur,” thotë ai, “ka gjëra thelbësore që mungojnë.” Në krye të listës janë pemët, një pjesë e madhe e të cilave janë zhdukur nga zjarret, prerjet, ndërtimi i rrugëve dhe kullotja agresive. Rezultati: erozion i lartë dhe, si pasojë, rrezik më i madh për përmbytje.

Të nxitur nga prezantimi i Ulit, ditën tjetër i qasemi mbjelljes me përkushtim edhe më të madh. Mes nesh ka një ilustrues librash me bazë në Londër, i frymëzuar nga dokumentari Ocean i David Attenborough; një analist gjeohapësinor nga SHBA me shpresën fisnike për të krijuar një “Shqipëri ku shqiptarët do të donin të qëndronin” (një referencë për 1.2 milionë emigrantët shqiptarë jashtë vendit); dhe një studente italiane e interesuar për ekoturizmin, për të përmendur vetëm disa.

Gjatë drekës së ditës së dytë, bisedoj me Aidën, një guide turistike nga Tirana që dëshiron të njihet më mirë me rajonin e Vjosës. Vizitorët rrallë vijnë në këtë pjesë të Shqipërisë, thotë ajo. “Ndoshta ndalen shkurt në Gjirokastër,” duke iu referuar qytetit historik në lumin fqinj Drino, “por përndryshe kalojnë drejt e pa u ndalur.”

Duke parë lumin, me ishujt e tij të thurur dhe sfondin e ashpër malor, biem dakord se kjo është për të ardhur keq. Rajoni ka një histori të pasur kulturore dhe fetare (Shqipëria u shpall zyrtarisht ateiste në 1967), një traditë interesante gastronomike (“ndoshta jo shumë e rafinuar, por disi e shijshme”), dhe një bollëk atraksionesh natyrore, më thotë ajo.

Atë natë nis shiu. Shi i vërtetë. Rrëmujë uji bie nga qielli i errët e bubullimor. Të nesërmen, Pietro njofton se zona e mbjelljes është tani disa metra nën ujë. Me punën e pezulluar përkohësisht, bashkohem me disa vullnetarë në një udhëtim të improvizuar turistik. Me një listë nga Aida, nisim drejt rrjedhës së sipërme, duke ndaluar fillimisht në qytetin “slow food” të Përmetit (“Përveç Detit,” thotë slogani i sigurt i qytetit, “i kemi të gjitha”). Më pas vizitojmë kishën ortodokse të Shën Marisë, një perlë e fshehur në kodra, ku bariu vendas shërben edhe si roje. Së fundi, bëjmë një shëtitje në kanionin e Langaricës, të cilën – pavarësisht motit të keq – e realizojmë pa pasur nevojë për shërbimet e emergjencës (“ambulancë”, “polici”, “zjarrfikës”).

Të nesërmen shiu vazhdon i dendur. Për një çast mendoj për rafting ose kajak, dy aktivitete të njohura në Vjosë, por lumi është shndërruar në një rrjedhë të fryrë e të fuqishme. Në vend të kësaj, bëj një shëtitje të lagur në grykën e Peshturës për të parë një ujëvarë të njohur, e cila, e “dehur” nga shiu i shumtë, shpërthen fuqishëm nga shpati. Pasdite vendos të shoh nëse Gjirokastra i përmbush pritshmëritë. Vizita në muzeun etnografik dhe kështjellën madhështore mbi shkëmb më bind se po.

Më vonë atë natë, ndaj entuziazmin tim për zbulimin e rajonit të Vjosës me Olsi Nikën, drejtor ekzekutiv i EcoAlbania-s. I kënaqur nga entuziazmi im, ai megjithatë shfaq edhe shqetësim. Nuk është kundër turizmit, ma bën të qartë, por si ambientalist (ai së fundmi fitoi çmimin prestigjioz Goldman për mjedisin), perspektivat për parkun e shqetësojnë. Bregdeti shqiptar tashmë është i mbushur me turistë paketash dhe një aeroport po ndërtohet në deltën e lumit, pavarësisht se zona është e mbrojtur. Kështu, edhe pse e mirëpret ndërtimin e një qendre të re vizitorësh në Tepelenë, ai dëshiron që qeveria të zbatojë planin e vet të menaxhimit për parkun – diçka që deri tani ka ecur ngadalë. “Turizmi është si zjarri,” thotë ai. “Me të mund të gatuash supën, por mund të të djegë edhe shtëpinë.”

Fjalët e Olsit më jehojnë në vesh të nesërmen teksa kthehem drejt Tiranës. Ndaloj pak në veri të grykëderdhjes së lumit, në sitin arkeologjik të Apolonisë, një komunitet tregtar i lashtë grek, më pas i kolonizuar nga romakët. Vendi në kodër është krejtësisht pa turistë, duke më lejuar disa orë magjike për të shëtitur vetëm mes rrënojave të jashtëzakonshme.

Nëse i besojmë Herodotit, Apolonia dikur ndodhej në bregun e Adriatikut, por shekuj sedimentesh nga Vjosa e kanë shtyrë disa milje në brendësi. Gjatë së njëjtës periudhë, edhe shtrati i lumit ka ndryshuar. Por asgjë nuk qëndron e palëvizshme, sidomos hidrologjia. Ndryshimi po vjen sërish në Vjosë. Çfarë do të sjellë mbetet e paqartë, por si park kombëtar, ajo shpresojmë të vazhdojë të rrjedhë – e paprekur dhe e pandërprerë.