Sfida kryesore strategjike e Evropës është të rikujtojë parullën: NATO-ja ka vdekur. Rroftë NATO-ja!

Nga Ivan Krastev / Time 

Europa ishte e shqetësuar pas Luftës së Parë Botërore. Për të forcuar mbrojtjen kundër Gjermanisë, francezët ndërtuan Linjën Maginot — një sistem të gjerë fortifikimesh, pengesash dhe instalimesh ushtarake përgjatë kufirit me Gjermaninë — në vitet 1930. Në vitin 1940, Gjermania e anashkaloi Linjën Maginot duke pushtuar përmes Belgjikës, Holandës dhe Luksemburgut në veri, duke mposhtur Francën brenda gjashtë javësh.

Besimi pothuajse mistik i elitës franceze në paprekshmërinë e Linjës Maginot ishte një nga arsyet e humbjes së çuditshme të vendit në vitin 1940, argumentonte historiani William L. Shirer në librin e tij të mirënjohur “Ngritja dhe Rënia e Rajhut të Tretë”. “Francezët vendosën gjithë besimin e tyre te një linjë fortifikimi që, në fund, rezultoi më shumë një patericë psikologjike sesa një aset strategjik”, shkruante ai.

Sot po dëshmojmë shpërbërjen e rendit evropian pas Luftës së Ftohtë dhe rrezikun real të një çarjeje në aleancën transatlantike, si pasojë e sulmeve të presidentit Donald Trump ndaj Europës dhe vendosmërisë së tij për të blerë ose aneksuar Groenlandën. Kjo situatë të shtyn të pyesësh nëse historianët e së ardhmes do të argumentojnë se besimi evropian te Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) ishte Linja Maginot e mendjes së Europës — një patericë psikologjike që krijoi një ndjenjë të rreme sigurie dhe e pengoi kontinentin të përgatitej për sfidat e tij ekzistenciale.

Si e formësoi NATO Europën

A mos vallë ndjenja aktuale e cenueshmërisë së Europës është, mbi të gjitha, një dështim i imagjinatës evropiane? Shumica e politikëbërësve evropianë bien dakord privatisht se amerikanëve nuk mund t’u besohet më mbrojtja e aleatëve të tyre. Megjithatë, publikisht ata këmbëngulin se NATO mbetet jetike për mbrojtjen e Europës. Publiku evropian është më pak diplomatik. Një studim i fundit i Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë tregon se vetëm 16% e evropianëve i shohin Shtetet e Bashkuara si aleat. Edhe më domethënëse, një e pesta e të anketuarve i përshkruan ato si kundërshtar ose rival.

Pas Luftës së Ftohtë, NATO ishte feja e fundit e Europës. Ajo ishte më shumë se një aleancë mbrojtëse; ishte Fryma e Shenjtë që sundonte botën në fundin e historisë. Evropianët ishin të magjepsur nga fuqia ushtarake amerikane dhe nuk gjenin arsye për të dyshuar në angazhimin e Uashingtonit për sigurinë e Kontinentit të Vjetër. Ekzistenca e NATO-s ua bëri të mundur shumicës së evropianëve të fantazonin se një luftë e madhe në Europë ishte e paimagjinueshme në shekullin XXI. Besnikëria evropiane ndaj NATO-s i pengoi ata të kuptonin se, në mjedisin pas Luftës së Ftohtë, veçanërisht në Europën Lindore, çmilitarizimi i Europës, dhe jo ndërtimi i kapaciteteve mbrojtëse, ishte bërë detyra qendrore e aleancës.

Ndryshe nga mendimi i zakonshëm, zgjerimi i NATO-s drejt Europës Qendrore në vitin 1999 nuk erdhi si përgjigje ndaj ndonjë kërcënimi të përhershëm rus, por nga frika e rikthimit të nacionalizmit dhe luftërave të frymëzuara prej tij. NATO u zgjerua drejt Europës Lindore pas luftërave në ish-Jugosllavi dhe e shihte veten si mbrojtëse të Europës nga demonët e së kaluarës. “Paqja evropiane sot nuk është thjesht mungesë lufte, por marginalizimi i luftëbërjes nga jeta kombëtare — një ndryshim i thellë kulturor dhe institucional”, shkruante James J. Sheehan në librin e tij të vitit 2008 “Ku shkuan të gjithë ushtarët”.

Trajtimi i pakicave kombëtare, dhe jo kapacitetet mbrojtëse, u bë arsye kyçe për anëtarësimin në aleancën atlantike. Për dekada, forcat evropiane nuk u trajnuan për mbrojtje autonome, por për të luftuar së bashku me amerikanët dhe pothuajse gjithmonë nën komandën e tyre. Roli paradoksal i NATO-s si instrument çarmatosjeje dhe jo si ndërtues i ushtrive të afta ilustrohet më qartë nga një çift i papritur: Suedia dhe Finlanda, të cilat i rezistuan anëtarësimit për dekada, iu bashkuan NATO-s vetëm pas pushtimit rus të Ukrainës dhe sot janë ndër anëtarët më të gatshëm për luftë.

Rreth 15 vite më parë, Robert Gates, Sekretar i Mbrojtjes në administratën Obama, artikuloi padurimin amerikan ndaj vetëkënaqësisë evropiane në çështjet e sigurisë ndërkombëtare dhe boshllëqeve në financimin e mbrojtjes së NATO-s. “Nëse prirjet aktuale të rënies së kapaciteteve mbrojtëse evropiane nuk ndalen dhe nuk përmbysen, udhëheqësit e ardhshëm politikë amerikanë — për të cilët Lufta e Ftohtë nuk ka qenë përvojë formuese — mund të mos e konsiderojnë të vlefshëm kthimin e investimit amerikan në NATO”, paralajmëroi Gates.

Evropianët nuk ishin gati ta besonin.

Pastaj u shfaq Donald Trump. Pasi pranoi nominimin republikan për president në korrik 2016, ai foli për kushtëzimin e mbrojtjes amerikane të aleatëve të NATO-s nga kontributet e tyre. Pas zgjedhjes, Trump kërcënoi privatisht tërheqjen nga aleanca gjatë një samiti në Bruksel. Evropianët e lexuan këtë si mburrje dhe pritën largimin e tij nga detyra. Në janar 2025, Trump u rikthye në Shtëpinë e Bardhë. Dhe ishte tepër vonë që evropianët të shpiknin alternativa.

Trump dhe e ardhmja e NATO-s

Cila është e ardhmja e NATO-s në një botë trumpiane ku Europa ka humbur qendërsinë për Shtetet e Bashkuara? Dhe çfarë ndodh me llogaritjen në rritje, të pëshpëritur por gjithnjë e më të besuar, se të jesh aleat i Amerikës po bëhet më e rrezikshme sesa të jesh armik i saj?

Trump nuk ndryshoi thjesht vendin e Europës në hartën amerikane të botës; ai solli një hartë të re me të cilën Uashingtoni e sheh botën. Ai nuk e konsideron sistemin e aleancave amerikane si aset; ai e percepton si barrë. Ndërsa disa e kanë zili Uashingtonin për aleancat e tij, Trump e ka zili Kinën që nuk kufizohet nga aleatë.

Mospëlqimi i tij për aleancat shpjegon, të paktën pjesërisht, pse ai e sheh luftën në Ukrainë si analoge me vitin 1914, kur atentati ndaj arkidukës Franz Ferdinand në Sarajevë çoi Austro-Hungarinë të shpallte luftë Serbisë dhe ndezi Luftën e Parë Botërore. Kur Trump sheh krizën në Europë, ai nuk mendon për marrëzinë britanike të besimit se kishte blerë paqen pas marrëveshjes së Mynihut me Hitlerin në 1938. Trump e sheh rrezikun e përfshirjes së SHBA-së në një luftë katastrofike dhe të panevojshme me Rusinë e Putinit si shumë më të madh sesa rrezikun e qetësimit të një fuqie revizioniste që kërkon të rimarrë pjesë të Europës. Për Trumpin, lufta e Rusisë në Ukrainë është Sarajeva, jo Mynihu.

Pyetja për të ardhmen e NATO-s duhet kuptuar si përgjigje ndaj dy pyetjeve të ndara. Për administratën Trump, pyetja është çfarë roli ka NATO kur Amerika nuk e sheh më Bashkimin Evropian si projekt amerikan, por ende dëshiron ta mbajë Kontinentin e Vjetër brenda sferës së saj të ndikimit. Është një vizion ku Amerika synon të zëvendësojë Perëndimin e Luftës së Ftohtë, të përkufizuar nga vlera liberale të përbashkëta, me një Perëndim kulturor të rrënjosur në krishterim dhe bardhësi.

Për evropianët, rreziku është ndryshe por po aq urgjent. Ata e shohin NATO-n si thelbësore për të përballuar sulmin e Trumpit dhe për të ndërtuar kapacitetet e tyre mbrojtëse në një botë gjithnjë e më anarkike, ku garancitë amerikane të sigurisë nuk mund të merren më si të mirëqena. Trump mund të tundohet të besojë se, nëse nuk ka NATO, nuk ka arsye që presidenti rus Vladimir Putin të mos bëhet miku më i mirë i Uashingtonit. Evropianët mund të tundohet të besojnë se rritja e buxheteve të mbrojtjes do të mjaftojë për të mbrojtur Europën pa Shtetet e Bashkuara.

Teatri i Perandorisë Amerikane

Operacioni i guximshëm special i SHBA-së në Venezuelë ishte një shfaqje e fuqisë perandorake. Ishte një parashije e asaj që mund ta quajmë imperializëm teatral — një fenomen në zhvillim ku fuqitë e mëdha shfaqin forcën për të sunduar pa qeverisur realisht. Është gjithashtu një shenjë se strategjia e fundit e sigurisë kombëtare e Uashingtonit duhet marrë fjalë për fjalë. E kuptuar kështu, qëndrimi i administratës Trump bëhet i lexueshëm: Trump nuk është i interesuar të shkatërrojë NATO-n, por të përdorë ankthin evropian për braktisjen amerikane si shkop për të riformatuar Europën.

Evropianët ka gjasa të jenë në gjendje të mbrojnë veten, por Europa ka si një “problem kohe” ashtu edhe një “problem politik”. Ata duhet të ulin varësinë nga teknologjitë dhe armët amerikane, ndërkohë që njëkohësisht të mbajnë Trumpin të kënaqur dhe të ruajnë iluzionin se Europa mund të mbështetet te fuqia ushtarake amerikane. Për Trumpin, lufta e Rusisë në Ukrainë duket si një mundësi. Ashtu si një kompani private sigurie që shfrytëzon rritjen e rreziqeve për të rritur çmimin e shërbimeve, Uashingtoni shfrytëzon cenueshmërinë evropiane dhe kënaqet me përshkallëzimin e tensioneve mes Rusisë dhe aleatëve evropianë.

Rusët, nga ana e tyre, e shohin Europën si armik dhe Trumpin si aleat natyror. Lord Hastings Lionel Ismay, gjenerali dhe diplomati britanik që shërbeu si Sekretari i parë i Përgjithshëm i NATO-s, ka thënë se qëllimi i aleancës ishte “t’i mbante amerikanët brenda, sovjetikët jashtë dhe gjermanët poshtë”. Strategjia aktuale e Rusisë mund të përshkruhet si mbajtja e amerikanëve brenda, evropianëve jashtë dhe ukrainasve poshtë. Evropa duhet të përgatitet për kërcënimet e vazhdueshme të Trumpit për të aneksuar Groenlandën — një akt që do të shkelte integritetin territorial të një shteti anëtar të NATO-s. Ekziston një mundësi reale që një aneksim i tillë — Krimea e Trumpit, si të thuash — të ndodhë brenda këtij viti.

Udhëheqësit evropianë kaluan një vit duke u përpjekur të lajkatojnë Trumpin dhe duke premtuar të blejnë armë amerikane, por ultimatumi i tij ndaj Europës për të dorëzuar Groenlandën ose për t’u përballur me tarifa më të larta po i shtyn ata pas murit. Duke e përshkruar sjelljen e Trumpit si tejkalim të shumë “vijave të kuqe”, kryeministri belg Bart De Wever tha se Europa duhet të bëjë një zgjedhje dhe se “të jesh një vasal i lumtur është një gjë, të jesh një skllav i mjerë është diçka tjetër”. Europa do të detyrohet ta bëjë këtë zgjedhje.

Europa ende ka nevojë të dëshpëruar për NATO-n. Dhe rëndësia e saj në botë do të varet nga gatishmëria për të jetuar në një botë pa aleancën atlantike. Çdo shpresë se evropianët do të mobilizohen përballë kërcënimeve të dyfishta nga Trump dhe Putin është frymëzuese, por jorealiste. Sipas një sondazhi të fundit të ECFR, 20% e të anketuarve që e shohin Amerikën si kundërshtar janë gjithashtu më pak entuziastët për rritjen e buxheteve të mbrojtjes.

Udhëheqësit evropianë duhet t’u bindin qytetarëve se e kuptojnë dallimin mes të luash budallain dhe të jesh budalla. Të jesh budalla do të thotë të besosh, pavarësisht provave, se Amerika do të qëndrojë përkrah Europës në rast të një pushtimi rus — ose të besosh se, sapo Trump të largohet nga detyra, SHBA-ja do të rifitojë arsyen. Sfida kryesore strategjike e Europës është të rikujtojë parullën: NATO ka vdekur, rroftë NATO.