Groenlandë, 23 janar 2026

Për dekada me radhë, Groenlanda ka qenë një territor i largët nga vëmendja globale. Por interesi i shprehur hapur nga ish-presidenti amerikan Donald Trump, i cili deklaroi se “Shtetet e Bashkuara duhet ta kenë Groenlandën”, e riktheu ishullin më të madh në botë në qendër të debatit ndërkombëtar. Në fakt, lakmia ndaj Groenlandës nuk është aspak një fenomen i ri, por pjesë e një historie të gjatë rivalitetesh, kolonializmi dhe interesash gjeopolitike.

Nga migrimet e hershme te Vikingët

Banorët e parë të Groenlandës u vendosën aty rreth 4,500 vjet më parë, duke ardhur nga Amerika e Veriut. Më vonë, në shekullin XII, ata u zëvendësuan gradualisht nga populli Thule, emigrantë me origjinë nga Azia që kaluan përmes Ngushticës së Beringut. Pasardhësit e tyre janë Inuitët, të cilët përbëjnë sot shumicën e rreth 56 mijë banorëve të ishullit.

Emri “Groenlandë” lidhet me eksploruesin viking Erik i Kuq, i cili mbërriti në ishull rreth vitit 982 pasi u dëbua nga Islanda. Për të tërhequr kolonë të rinj, ai e quajti territorin “tokë e gjelbër”, pavarësisht se pjesa më e madhe e tij ishte dhe mbetet e mbuluar nga akulli.

Nga misionarët te sundimi danez

Në vitin 1721, misionari Hans Egede mbërriti në Groenlandë dhe ngriti flamurin danez, në një kohë kur Danimarka dhe Norvegjia ishin nën të njëjtën kurorë. Ai hodhi themelet e asaj që më vonë do të bëhej Nuuk, kryeqyteti i sotëm i Groenlandës. Megjithatë, figura e tij mbetet e debatueshme, pasi shumë Inuitë e shohin si simbol të fillimit të kolonializmit.

Pas ndarjes së Danimarkës nga Norvegjia në vitin 1814, Groenlanda mbeti nën kontrollin danez, edhe pse Norvegjia e kundërshtoi këtë status. Konflikti arriti kulmin në vitin 1931, kur Norvegjia pushtoi pjesë të ishullit, por në 1933, Gjykata Ndërkombëtare në Hagë vendosi përfundimisht sovranitetin danez mbi të gjithë Groenlandën.

Si hyri SHBA-ja në skenë

Në shekullin XIX, SHBA-të ndoqën një politikë ekspansioniste, duke blerë territore strategjike si Luiziana, Florida dhe Alaska. Edhe Groenlanda u pa si një aset me rëndësi të madhe strategjike, por Kongresi amerikan hezitoi për shkak të kostove dhe popullsisë së vogël.

Në vitin 1916, Uashingtoni bleu Ishujt Virgjër nga Danimarka dhe, si pjesë e marrëveshjes, njohu zyrtarisht sovranitetin danez mbi Groenlandën. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur Danimarka u pushtua nga Gjermania naziste, SHBA-të morën rol aktiv në mbrojtjen e Groenlandës dhe ndërtuan baza ushtarake, pa u konsultuar me popullsinë vendase.

Në 1946, SHBA-të i ofruan Danimarkës 100 milionë dollarë në ar për blerjen e Groenlandës, ofertë që u refuzua. Megjithatë, në vitin 1951, u arrit një marrëveshje që i lejoi SHBA-së të ndërtonte Bazën Ajrore Thule, e njohur sot si Baza Hapësinore Pituffik, e cila vazhdon të përdoret edhe sot.

Trashëgimia koloniale dhe rruga drejt autonomisë

Në vitin 1953, Groenlanda pushoi së qeni koloni dhe u bë pjesë integrale e Mbretërisë së Danimarkës, por vendimmarrja kryesore mbeti në Kopenhagen. Politikat e “modernizimit” sollën pasoja të rënda shoqërore për Inuitët, përfshirë zhvendosje të detyruara, asimilim kulturor dhe skandale serioze si sterilizimet pa pëlqim në vitet 1960–1970.

Autonomia e parë u arrit në 1979, ndërsa në 2009, Groenlanda mori kontroll mbi shumicën e çështjeve të brendshme. Danimarka ruan ende kompetencat për politikën e jashtme dhe sigurinë.

Sot: pavarësi po, SHBA jo

Ndërsa mbështetja për pavarësi të plotë nga Danimarka mbetet e fortë, groenlandezët e kundërshtojnë masivisht çdo ide të bashkimit me Shtetet e Bashkuara. Sondazhet e fundit tregojnë se 85% e popullsisë janë kundër një skenari të tillë.

Megjithatë, pavarësisht refuzimit të qartë nga banorët lokalë, interesimi amerikan për Groenlandën – i nxitur nga pozicioni strategjik dhe burimet natyrore – vazhdon të mbetet një temë e nxehtë në skenën globale.