Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, është një nga figurat më të pazakonta të politikës evropiane. I njohur për stilin e tij polarizues në qeverisje, ai ka ndërtuar paralelisht një profil gjithnjë e më të fortë edhe në botën e artit bashkëkohor.

Nga vizatimet e lindura spontanisht gjatë mbledhjeve politike, deri te skulpturat dhe instalacionet e ekspozuara në galeri ndërkombëtare, Rama ka kthyer artin në një formë ekuilibri personal përballë presionit të pushtetit.

Ndërsa kritikët e shohin si një lider me prirje autoritare, galeritë dhe kritikët e artit e vlerësojnë për gjuhën e lirë vizuale dhe energjinë krijuese.

Ky kombinim i rrallë mes politikës dhe artit e ka shndërruar Edi Ramën në një fenomen unik, ku kufiri mes pushtetit dhe krijimtarisë mbetet vazhdimisht i hapur për debat.

Në këtë artikull të Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), Edi Rama flet për marrëdhënien e tij personale me artin, rolin që krijimtaria ka pasur në përballimin e presionit politik dhe mënyrën se si vizatimet dhe skulpturat janë shndërruar nga një proces intim në një prani të rëndësishme në tregun ndërkombëtar të artit.

Ai shpjegon pse e ndan qartë artin nga politika, si e përjeton veten mes dy botëve kaq të ndryshme dhe pse, për të, arti mbetet një formë qetësimi dhe reflektimi, larg logjikës së pushtetit dhe konfliktit politik.

Artikulli i plotë

Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama si artist / Kreu i qeverisë shqiptare: Politika nuk është art

Nga Georg Imdahl / FAZ

Tapetin e ka dizajnuar vetë: Edi Rama në zyrën e tij në Tiranë

Si kryeministër i Shqipërisë, Edi Rama është figurë e diskutueshme. Si artist pamor, ai gjen një ekuilibër me punën qeverisëse – dhe po bëhet gjithnjë e më i suksesshëm.

Shkrimtarë, aktorë, komedianë ose tregtarë pasurish të paluajtshme dhe showmanë: jo gjithmonë është një politikan profesionist ai që drejton fatet e një vendi, siç tregojnë shembuj nga Çekosllovakia, Ukraina dhe SHBA-të. Një filozof si kryeministër ekziston vetëm në veprën e Platonit “Shteti”, por Republika e Shqipërisë që prej vitit 2013 drejtohet nga një artist pamor, vizatuesi dhe skulptori Edi Rama.

Basketbollist, politikan, artist

Në rininë e tij, Rama arriti njohje si basketbollist dhe u aktivizua deri në ekipin kombëtar. I lindur në vitin 1964 në kryeqytetin Tiranë, ai studioi pikturë në Universitetin e Arteve dhe më pas dha mësim aty si profesor, përpara se të hynte në politikë si ministër i Kulturës dhe më pas si kryetar bashkie i Tiranës. Në këtë rol u dallua për ngjyrosjen e fasadave të qytetit, një ndërhyrje estetikisht efektive dhe njëkohësisht e përballueshme. Më pas u ngjit në postin e kryeministrit dhe vitin e kaluar u konfirmua për herë të katërt në detyrë – me shumicë absolute të Partisë së tij Socialiste.

Rama polarizon opinionin publik: kritikët e akuzojnë për prirje autoritare; mbështetësit e shohin si një kozmopolit ambicioz që dëshiron ta çojë Shqipërinë drejt Bashkimit Europian.

Vizatimet e tij fillimisht nuk ishin menduar për shitje. Rama tregon se seancat e gjata politike në fillim nuk i përballonte dot emocionalisht. Ai ndihej “i rrëmbyer nga të gjitha ato mbledhje”. Ashtu siç dikush tjetër vizaton gjatë telefonatave, Rama nisi të vizatonte pa qëllim gjatë konferencave. Një studim shkencor ka treguar se kjo veprimtari rrit përqendrimin. Këtë praktikë, thotë Rama, mund ta quash në njëfarë mënyre “shkrim automatik”, si tek surrealistët. Edhe gjatë bisedës sonë në Zoom, ai e mban shikimin te tavolina, ndërsa nga vija të zeza krijon figurën e një zogu.

Deri më sot, zyra e tij zyrtare mbetet edhe atelieri i tij.

Në fund të viteve ’90, kur një koleg nga kabineti i tregoi koleksionin e tij të artit, Rama u habit: ministri i Arsimit kishte ruajtur vizatimet e tij të rastësishme nga takimet. “Më kishte zhveshur”, thotë Rama, “i kishte marrë vizatimet e mia pa më pyetur”. E njëjta gjë kishte ndodhur edhe me një punonjëse të zyrës së tij. Kjo e bëri të qartë për autorin se skicat e tij ishin të dëshiruara.

Një jetë si film

Jeta e tij, thotë Rama, ka rrjedhur si një film, pa e ditur kurrë paraprakisht skenarin – as kapitullin e hyrjes në tregun e artit. Kur nga vizatimet kaloi në pikturë, një ish-student i Akademisë në Tiranë, artisti i njohur ndërkombëtarisht Anri Sala, e inkurajoi të botonte punët e tij në libra. Një prej tyre përfundoi në duart e galeristit berlinez Michael Schultz, duke hapur kështu derën e tregut të artit.

Një mik artist pati idenë të përdorte një vizatim të Ramës si bazë për një qeramikë, të cilën e pjeki dhe ia dhuroi nënës së Ramës. Rezultati e bindi aq shumë Ramën, saqë ai nisi të kalonte çdo fundjavë në studion e mikut duke krijuar skulptura – një lloj “vizatimi në 3D”, siç e quan ai. Punët abstrakte, të glazuruara, duken fluide, të valëzuara, të ngjeshura, me ngjyra të gjalla dhe shprehëse; ato udhëheqin syrin, siç thotë kritiku Martin Herbert, “përreth kthesave, në zgavra dhe jashtë tyre, mbi sipërfaqe të shumta”.

A ishte serioze?

Kur Rama i dërgoi në vitin 2016 një email galeristes Marian Goodman për ta përfshirë në programin e saj, ai mendoi se bëhej fjalë për një shaka. Ai iu drejtua Anri Salës, i cili përfaqësohej tashmë nga galeria prestigjioze në Nju Jork: A ishte oferta serioze? Po, ishte serioze. Interesimi i Goodman ishte i vërtetë. Megjithatë, Rama mbeti skeptik nëse kjo ofertë lidhej më shumë me jetën e tij si politikan.

Sigurisht, kombinimi i politikës me artin është i veçantë, pranoi Goodman, por shtoi se edhe George W. Bush pikturon – megjithatë atë nuk do ta ftonte. Së fundmi, edhe galeria Société nga Berlini, me prani ndërkombëtare, i është afruar Ramës për ta përfaqësuar. Pronari Daniel Wichelhaus vlerëson stilin e lirshëm të vizatimit të Ramës, “si vizaton aty pa e vrarë mendjen”, por njëkohësisht thekson se në vizatimet e tij shumëngjyrëshe ai trajton çështje të mirëfillta piktorike. Çmimet për vizatimet arrijnë rreth 3.800 euro, për skulpturat rreth 35.000 euro dhe për instalacione me tapete murale deri në 50.000 euro.

A bashkohen arti dhe politika në mendimin e Ramës? Ai thotë se e ka bërë shpesh këtë pyetje, por përgjigjja është: jo. Politika është “luftë, betejë; ke të bësh me njerëz të pamëshirshëm dhe duhet të mbijetosh”. Arti, përkundrazi, është për të “lutje, një mundësi për t’u qetësuar”. Pa politikën, ai thotë se nuk do të kishte vizatuar kaq shumë, sepse nuk e sheh veten si artist të izoluar vetëm në studio.

Kur e ka vizituar për herë të fundit një panair arti? Në vitin 1994, FIAC në Paris. Shumë kohë për një artist që ka marrë pjesë në Bienalen e Venecias dhe ka ekspozuar në New Museum në Nju Jork, në Centre Pompidou në Paris, në Haus der Kunst në Mynih dhe në Kunsthalle Rostock. Ai përfaqësohet gjithashtu nga galeri të tjera, si Alfonso Artiaco në Napoli dhe Nuno Centeno në Porto, dhe më parë nga galeria berlineze Carlier Gebauer. Gjatë Gallery Weekend në maj 2026, Société do t’i kushtojë një ekspozitë personale me skulptura. Për hapjen e saj, artisti ka konfirmuar praninë.